Grnčarstvo, djelatnost za izradu keramičkih posuda. U Crnoj Gori pronađena je keramika iz sva tri perioda: praistorije, antike i srednjeg vijeka.

Praistorija

Proizvodnja keramičkih posuda – recipijenata od pečene gline počinje na prostoru Crne Gore u periodu → neolita. Najranija keramika javlja se na Jadranskom primorju (pećina → Spila kod Perasta), i u njegovom zaleđu (potkapina → Koronina pećina kod Cetinja, → Odmut na ušću Vrbnice u Pivu, → Crvena stijena na lijevoj obali Bilećkog jezera). Kao nova tehnologija, ona na taj prostor stiže u procesu neolitizacije iz pravca juga, tj. jonskih ostrva. Ta keramika pripada impreso kulturi i rađena je rukom, od gline s primjesama krečnjaka ili krupnog pijeska, pečena je na otvorenoj vatri, pa je crvenih i smeđih tonova i jednostavnih oblika. Najizrazitija osobina ove keramike su ornamenti izvedeni utiskivanjem različitih instrumenata, između ostalog i ruba školjke Cardium, u još meku glinu, kako bi se dobile nazubljene, cik-cak linije. Sjeveroistočne oblasti Crne Gore gravitiraju centralnobalkanskoj zoni i najranija keramika pripada starčevačkoj kulturi (→ Kremeštice kod Berana). Keramika se izrađuje od gline sa dodacima pljeve kako bi bila lakša i podesna za prenošenje, glačanih ili površina premazanih finim premazom, koji zatvara pore i čini posudu vodonepropusnom. I za ovu keramiku tipično je utiskivanje, ali se u mlađim fazama javlja i barbotin – nanošenje amorfnih komada gline na već prosušenu površinu posude, koja je mogla biti prevlačena prstima, kako bi se dobila reljefna površina, što je olakšavalo rukovanje i ubrzavalo termičku obradu namirnica. Keramika srednjeg neolita na Primorju pripada kulturi Danilo (Spila, → Vranjaj), a predstavljena je malobrojnim nalazima keramike različitih formi, uključujući i bikonične, i sa ukrasima izvedenim urezivanjem, kao i tipičnim danilskim oblikom – ritonom na četiri noge. Keramiku kasnog neolita karakteriše nešto širi repertoar oblika, kao i pečenje u uslovima bez prisustva kiseonika, što rezultuje sivim tonovima posuda. Na Crnogorskom primorju ona pripada kulturi Hvar–Lisičići (Spila). Najatraktivniji primjerci ukrašeni su ornamentima izvedenim slikanjem crvenom bojom, oivičenim urezanim linijama, u motivima visećih trouglova ili nizovima linearnih ukrasa. Vinčansku keramiku sa sjevera Crne Gore (→ Beran krš kod Berana, → Torine u Radmanskoj klisuri) odlikuju tipični ukrasi u vidu urezanih ornamenata ispunjenih ubodima, kanelovanje, protome – naljepci u obliku životinjskih glava, a poznati su i primjerci tzv. black-topped keramike, kod koje je posebnim postupkom kombinovanog pečenja dobijen višebojni, crno-crveni efekat. U → bakarnom dobu zastupljena je keramika srodna nakovanskoj kulturi na Primorju (Spila, Odmut), dok mlađe faze karakteriše keramika ukrašena punktiranjem, žljebljenjem i urezivanjem, često sa bijelom inkrustacijom. Utiskivanje nekog užeta ili kanapa, tzv. šnur (vrpčasta keramika) javlja se u kasnim fazama eneolita u pivskoj oblasti (Odmut) i na sjeveru Crne Gore i povezuje se sa tzv. stepskim elementima. Najizrazitiji predstavnici kasnog eneolita, odnosno ranog bronzanog doba su nalazi keramike iz kneževskih tumula (→ Boljevića gruda u Podgorici, → Mala gruda i → Velika gruda u Tivatskom polju). To je keramika bogato ukrašena urezivanjem – isjecanjem i žigosanjem u gusto raspoređenim zonama, ispunjenim geometrijskim ukrasom. Među nalazima se posebno izdvaja jedinstveni nalaz pehara – lijevka na visokoj šupljoj stopi iz → tumula Boljevića gruda. Iako tradicionalno povezani sa kulturom Ljubljanskog barja, oni se vezuju i za stepsku, jamnaja kulturu. Keramika sa lokaliteta na sjeveru Crne Gore (Torine) i u eneolitu gravitira centralnom Balkanu, pa se u keramici prepoznaju elementi kulture Bubanj–Hum – bikonične zdjele sa dvije drške, ukrašene kanelovanjem i često izrađene od gline sa organskim primjesama. Keramika → bronzanog doba još uvijek je nedovoljno poznata. Malobrojne nalaze čini gruba keramika, vjerovatno djelovi lonaca i skladišnih posuda, kao i pehari s drškom. Keramika → gvozdenog doba u najvećoj je mjeri poznata kao dio priloga iz sahrana pod tumulima (→ Gotovuša), i najčešće su to pehari s dvije drške. Iako je keramika najčešće izrađena rukom, i vjerovatno proizvođena lokalno, u ovom periodu pojavljuje se i keramika izrađena na vitlu i ukrašena slikanim ukrasom, kao i importovana grčka crnofiguralna keramika (→ Vele ledine, → Budva).

J. Vuković

Antika

Proizvodi od keramike čine najbrojniju grupu sveukupnih pokretnih nalaza na području današnje Crne Gore, koji su otkriveni pretežno na antičkim nekropolama i urbanim ili ruralnim naseobinama. Društveno-političke promjene unutar gvozdenodopskih zajednica i intenziviranje pomorske trgovine jadranskom rutom, uslovile su nastanak i razvoj naseobina u ranoantičkom periodu. Promjene se ogledaju kroz široku upotrebu importovane grnčarije tokom helenizma, posebno u III–II v. p. n. e., dok se ilirska, autohtona tradicija izrade keramičkih predmeta, postepeno napušta. Ilirska grnčarija u helenizmu je malobrojna, slabo očuvana i nedovoljno proučena. Riječ je pretežno o posudama koje su rađene rukom (posude s jednom ili dvije drške), grube fakture s primjesama pijeska, sivo do mrke boje pečenja. Evidentirana je na više lokacija duž Primorja i zaleđa, u većim urbanim sredinama (→ Ulcinj, → Risan), gradinskim naseobinama ili manjim aglomeracijama (→ Oblik, → Volujica, → Barsko Polje, → Stari Ulcinj, → Kruče, → Vranovići, → Gomilica, → Gošići, → Samobor, → Đuteza, → Medun, → Oblun, → Škrke) ili u pogrebnom kontekstu, pretežno tumulima (→ Milovića lokve, → Glogovik, Vele ledine, → Momišići). Importovanu helenističku grnčariju najvećim dijelom čine posude za opštu upotrebu (stono i kuhinjsko posuđe), spremnici za transport robe i namirnica pretežno nalaženi na podvodnim lokalitetima, kao i predmeti različite namjene (lampe, figurine, gute, pikside i dr.). Prema tehnološkim karakteristikama i mjestu proizvodnje, grnčarija je pokazatelj trgovačkih kontakata antičkih naseobina na crnogorskoj obali (Ulcinj, Budva, Risan) s gradovima na Jadranu (južna Italija, srednji i jugoistočni Jadran), egejskom Grčkom ili Levantom. Repertoar posuda u različitom arheološkom kontekstu ograničen je u odnosu na centre iz kojih se roba uvozi. Primjetno je da se raznovrsnost grnčarije umanjuje proporcionalno udaljenosti mjesta od većih centara ili manjih punktova u priobalnoj zoni (Barsko Polje, Stari Ulcinj, Gomilica, Gošići). Nа svega nekoliko mjesta na Primorju pronađeni su ulomci crnofiguralnih posuda (Budva, Gomilica) grčke ili južnoitalske provenijencije, datovani u IV v. p. n. e. Najvećim dijelom grnčarija se uvozi u III–II v. p. n. e., od stonog posuđa evidentirane su posude za piće (više tipova skifosa i kantarosa), posude za vino (krčazi, olpe, ojnohoe, pelike, lagini), posude za serviranje hrane (zdjele, tanjiri), posude različite namjene (unguentariji, pikside, gute), kao i određeni tipovi amfora (Lamboglia 2), koje se prema karakteristikama gline, obradom površine i načinom ukrašavanja (posude bez premaza ili sa premazom braon ili crne boje, kanelovanjem i oslikanim ornamentom, oslikavanjem keramika tipa Gnathia stila), povezuju sa južnoitalskim (Tarantao, Kanuzij) ili srednjodalmatinskim grnčarskim radionicama (Issa, Faros, Resnik). Zdjele rađene u kalupu, od kojih jedna nosi ime grnčara Aristena, ukazuju na intenzivnu trgovinu s obližnjim Dirahijem. Takođe, pojedini tipovi unguntarija, kantara i lagina potvrđuju uvoz robe sa šireg područja Grčke, dok se magenta posude dovode u vezu s njihovom proizvodnjom na Levantu. Kuhinjsko posuđe u naseobinama nije dovoljno proučeno. Od formi prevladavaju kaserole, pretežno grčke proizvodnje (Risan). Prema dosadašnjim istraživanjima, na prostoru Crne Gore nije otkrivena nijedna keramička peć koja bi potvrđivala lokalnu proizvodnju u helenizmu, a na što upućuju nalazi kalupa za ukrašavanje posuda (Budva) ili izradu figurina (Risan), ili tipovi posuda, ilirski tip kanelovanih kantara, bikoničnih pelika i sl.

M. Vrzić

Keramičke posude iz rimskog perioda predstavljaju proizvode lokalnih radionica i regionalnih centara ili importovanu, pretežno luksuznu robu, koja se uvozila iz Italije i udaljenih provincija Carstva. Najveći dio keramičkog materijala iz rimskog perioda potiče sa bolje istraženih → nekropola većih urbanih centara (Municipium S… (→ Komini) i → Duklja), a u nešto manjem obimu iz manjih naselja i → vila rustika, kao i iz luka i sidrišta (→ Antičke luke i sidrišta). Luksuznoj keramici koja se uvozila iz Italije i udaljenih pokrajina, pripadaju posude sa pečaćenim ukrasom, poznate kao terra sigillata, koje su oponašale izgled dragocjenih toreutskih proizvoda i modelovane su u posebnim kalupima. Pretežno se javljaju u primorskom pojasu i zaleđu tokom ranocarskog perioda (Duklja, Budva, Risan). Prisutni su luksuzni tipovi italske sigilate, a kasnije imitacije iz istočnomediteranskih proizvodnih centara, kao i trpezna keramika sjevernoafričke proizvodnje (→ Mirište, → Prevlaka, Duklja, Budva, Risan). Kuhinjska keramika uglavnom predstavlja proizvode lokalnih radionica. U doba pojačanog doseljavanja stanovništva sa prihvaćenim rimskim načinom života i ishrane, u lokalnim radionicama počinje izrađivanje posuđa koje je bilo neizostavni dio rimske kuhinje (→ Mortarijum). Na nalazima iz Crne Gore zabilježeno je više imena vlasnika radionica ili zanatlija za izradu keramičkog posuđa na amforama, mortarijumima, i uopšte na najranijim rimskim posudama, koje kao import stižu iz Italije ili zapadnih provincija. Pečati kojima je garantovan kvalitet proizvoda, predstavljaju uglavnom veoma pouzdane pokazatelje vremena proizvodnje i pružaju značajne podatke o trgovačkim vezama. Oznaka majstora i/ili vlasnika jedne keramičarske radionice u Municipiumu S... potvrđena je pečatom AP.VLPI / VLPIARI. Na nekropolama su najbrojnije → urne, pretežno lokalne proizvodnje (Komini, Budva, Duklja). Izrađivane su na vitlu, ali i rukom (Municipium S…). U grobovima sa kremiranim ostacima pokojnika među prilozima preovlađuju keramičke zdjelice i pehari, zdjele nerijetko iskorišćene kao poklopci na urnama. U skeletnim grobovima se češće sreću krčazi, tanjiri, koji često predstavljaju luksuzne uvozne proizvode (Budva, Duklja). U kvalitetnije proizvode, ali regionalne proizvodnje spada slikana keramika, koja se tokom poznorimskog perioda javlja u Kominima i Duklji. Ovakva keramika, koja uzor ima u latenskoj bojenoj keramici, javlja se na više lokaliteta od unutrašnjosti → Dalmacije do Panonije tokom poznorimskog razdoblja.

J. Cvijetić

Srednji vijek

Prema svojim upotrebnim karakteristikama, odnosno funkciji može se podijeliti na: grnčariju koja je služila za pripremanje hrane (lonci, poklopci, vršnici, crepulje); grnčariju za serviranje i konzumiranje hrane – trpezno posuđe (zdjele, tanjiri, bokali, krčazi) i na grnčariju koja ima funkciju čuvanja i transport namirnica – ambalažna keramika (amfore i pitosi). Među grnčarskim proizvodima posebnoj grupi pripada tehnička grnčarija, u kojoj se nalaze razni predmeti utilitarnog karaktera u svakodnevnom životu srednjovjekovnog čovjeka. Među ovim predmetima izdvajaju se lampe, svijećnjaci, akustični lonci, pećnjaci za zagrijavanje prostorija, sudovi koji su korišteni za topljenje metala i dr. Tokom ranovizantijskog perioda (V–VII v.), i za vrijeme Seobe naroda na Balkansko poluostrvo, grnčarija koja se uvozi na ove prostore nastavlja tradiciju rimske i kasnoantičke grnčarije, što znači da se koristi brzo vitlo i tehnologija premazivanja crvenim slipom, dok se najznačajnije produkcije keramike nalaze u Sjevernoj Africi (African red slip were) i duž današnje turske obale – Iznik, Halikarnas, Aleja (Late Roman C ili Phocean red slip were). Tipologija amfora V i VI v. prilično je velika, posebno onih rađenih u Sjevernoj Africi, Bliskom istoku i Egejskom arhipelagu. Vizantijska kuhinjska grnčarija VI–IX v. poznata je iz nekoliko zatvorenih arheoloških konteksta u → Starom Baru, → Svaču i Prevlaci. Dolaskom Slovena na Balkansko poluostrvo grnčarija se radi uglavnom na dva načina: gnjetanjem i na sporom vitlu, ali rana slovenska keramika na prostoru današnje Crne Gore veoma je rijetka. Većina nalaza u jasno datovanim stratigrafskim jedinicama potiče iz Starog Bara, → Ratca, Prevlake i Svača, s kraja VIII i početka IX vijeka. Grnčarija iz vremena države Vojislavljevića je za sada veoma malo poznata (XI–XII v.). Prepoznato je nekoliko nalaza luksuzne trpezne keramike porijeklom iz vizantijskih radionica, i to u Baru i na Prevlaci. Sa druge strane, ništa bolja slika se ne odnosi ni na lokalnu produkciju, prvenstveno na nalaze kuhinjskog posuđa, što može biti i rezultat velike neistraženosti ovog perioda. Po pitanju nalaza luksuzne keramike tokom druge polovine XIII i tokom XIV v. situacija je nešto preglednija. Konstatovan je veliki broj tipova importovane keramike italske produkcije, prvenstveno sa juga Italije. To su prije svega zdjele, tanjiri i bokali ukrašeni tehnikama gleđosanja i oslikavanja zelenom, crvenom i mangansko braon (RMR, -ramina, -mangasnese, -roso) i prve majolike ili tzv. protomajolike (protomaiolica). Tokom XIV v. dolazi do masovnijeg uvoza, prvenstveno zdjela, tanjira i bokala iz Venecije, Marki, Romanje i Toskane. Kuhinjska grnčarija iz jasnih stratigrafskih cjelina najviše je zastupljena u Starom gradu Baru, Svaču i Ratcu, dok se na ostalim srednjovjekovnim lokalitetima javlja sporadično. To su, uglavnom, lonci sa drškom ili bez nje, rađeni na sporom vitlu i ukrašeni raznoliko: varijacijama snopova linija, punktiranja i valovnica. Na osnovu pisanih podataka, radionice za proizvodnju ove kuhinjske grnčarije u XIV v. nalaze se na prostoru oko Skadra i Plava. Tokom XV i XVI v. posredstvom Venecije dolazi do još većeg upliva italske keramike. Najveći broj nalaza potiče iz Faence i Venecije, a među njima se nalaze razne varijante gleđosane keramike (majolika, zgrafito i dr.) ukrašene u stilu „cvijetne gotike”, renesanse i baroka. Kuhinjska keramika ovog perioda je tada, uglavnom, bila zastupljena novim loncima rađenim na brzom vitlu, tankih zidova premazanih transparentnom glazurom, dok se kao posebna kategorija pojavljuju i kotlići sa ušicama za vješanje na verigama, koji počinju da se proizvode i u lokalnim radionicama, gdje se nastavlja kontinuitet starih, srednjovjekovnih formi, ukrašenih naglašenim plastičnim rebrima, urezanim linijama i valovnicama i punktiranjem.

M. Zagarčanin