Gvozdeno doba, posljednje razdoblje praistorije. Razvoj na tlu Crne Gore, kao i na drugim prostorima Evrope, odvijao se u okviru dva perioda – starije gvozdeno doba ili halštat i mlađe gvozdeno doba ili laten, s napomenom da su nosioci razvoja oba perioda različita ilirska plemena (→ Iliri). Jedna od osnovnih karakteristika starijeg gvozdenog doba Crne Gore ogleda se u činjenici da se razvoj ovog perioda mora posmatrati u okviru jednog relativno širokog prostora koji je, pored Crne Gore, zahvatao i jugoistočnu Bosnu, istočnu Hercegovinu, jugozapadnu Srbiju sa Metohijom i srednju i sjevernu Albaniju. Na ovom prostoru formirala se jedna veća etnička zajednica okarakterisana sličnim ili istovjetnim manifestacijama materijalne i duhovne kulture, koja u osnovi pripada zajedničkom kulturnom kompleksu poznatom kao glasinačka kultura. Oslanjajući se na prednje, Crna Gora se u periodu starijeg gvozdenog doba, odnosno od VIII do IV v. p. n. e., može u cjelini smatrati dijelom ovog velikog kulturnog i etničkog kompleksa. Materijalna kultura starijeg gvozdenog doba Crne Gore, koju, kako je rečeno, karakteriše jedinstvo u tipologiji sa materijalnom kulturom starijeg gvozdenog doba susjednih oblasti, pokazuje da se razvoj ovog perioda u cjelini uklapa u veći kulturni kompleks sa jedinstvenim manifestacijama materijalne i duhovne kulture. Naselja, način sahranjivanja i oblici grobnih konstrukcija, kao i pokretni arheološki materijal, najveću sličnost pokazuju sa srodnim elementima glasinačke kulturne grupe starijeg gvozdenog doba. Naselja su gradinskog tipa, uglavnom naslijeđena iz prethodne epohe, odnosno → bronzanog doba, podignuta na prirodno zaštićenim mjestima i često dodatno osigurana određenim fortifikacionim sistemom, da bi u gvozdenom dobu postala osnovni tip naselja. Pri tome, značajno je napomenuti da među gradinskim naseljima na prostoru Crne Gore nije uočena neka bitnija razlika, koja bi zahtijevala izdvajanje nekog posebnog tipa ili više tipova. Gradine su međusobno slične, okarakterisane sličnim elementima – položajem, izgledom i načinom gradnje. Pored naselja gradinskog tipa, iz pomenute prethodne epohe, naslijeđeno je i sahranjivanje pod → tumulima, sa jednostavnim grobnim konstrukcijama, sa pokojnicima sahranjenim u ispruženom položaju i sa prilozima, koji se najčešće sastoje od djelova ličnog naoružanja, → nakita i rjeđe keramike. Istina, pojedini grobovi sadrže i bogatije priloge, često od plemenitih metala i ćilibara, zbog čega su uslovno nazvani kneževski grobovi, inače poznati sa lokaliteta → Lisijevo polje kod Berana, koji se hronološki mogu opredijeliti u posljednje decenije VI i prve decenije V v. p. n. e. Posebno je značajno naglasiti da su dosadašnja istraživanja starijeg gvozdenog doba pokazala da teritorija Crne Gore u ovom vremenu predstavlja dio jedne veće i organizovane etničke zajednice, čije se kulturne manifestacije uočavaju na jednom širokom prostoru, koji se uslovno može smatrati centralnim ilirskim područjem. Za razliku od starijeg, razvoj mlađeg gvozdenog doba, okarakterisan je prodorom, u prvom momentu grčkih, a kasnije i rimskih uticaja, što je dovelo do krupnih promjena u materijalnoj i duhovnoj kulturi ovog perioda. U istorijskom smislu, mlađe gvozdeno doba se vezuje za Ilirsko kraljevstvo, za period u kome su Iliri dostigli svoj najviši uspon u društveno-ekonomskim odnosima i u kome su došli u otvoreni sukob sa Rimljanima. Snažni uticaji iz razvijenog svijeta, uglavnom iz Grčke i njenih kolonija, doveli su do potpune helenizacije ilirske kulture, posebno na području Primorja i njegovog zaleđa. Pojedina gradinska naselja nastala u starijem gvozdenom dobu, po ugledu na grčke gradove – polise, transformišu se u utvrđene gradove sa akropolom i podgrađem i sa sistemom odbrambenih zidova, građenih u tzv. megalitskoj tehnici, koji se mogu uočiti kod ilirskog → Risna, → Budve, → Ulcinja, → Samobora i → Meduna. Veći dio pokretnog arheološkog materijala, koji se odlikuje bogatstvom formi i luksuznom izradom, uglavnom potiče iz stranih radionica. Keramika sa → nekropole Budve, nekropole → Vele ledine u Gostilju, na obali Skadarskog jezera i lokaliteta → Momišića u Podgorici, uglavnom pripada poznatim oblicima helenističke keramike, među kojima se brojnošću izdvaja tzv. → Gnatia keramika. Među nakitom, najčešće od plemenitih metala, izdvajaju se fibule sa dva osnovna tipa – štrbački i latenoidni, od kojih posljednji posjeduje i veći broj varijanti, zatim prstenje načinjeno od zlata sa poludragim kamenjem, ogrlice sa krajevima u obliku negroidnih ili životinjskih glava, kolutaste naušnice sa ukrasima u obliku negroidnih ili životinjskih glava i naušnice u obliku rozeta sa figuralnim privjescima. Veći dio pokretnog materijala mlađeg gvozdenog doba ima paralela sa materijalom sa helenističke nekropole Isse u Dalmaciji i sa materijalom iz Taranta u južnoj Italiji i vremenski se vezuje za razdoblje od kraja IV do kraja I v. p. n. e.