Stari Bar (lat. Antibaris, Antipagrai), srednjovjekovni grad iznad Bara. Smješten je u zaleđu prostranog Barskog polja, na oko 5 km od morskog zaliva. Njegova prirodna podloga je koso zaravnjena krečnjačka stijena, površine oko 4 ha, čija najviša kota iznosi 151 mnv. Grad raspolaže prirodnim defanzivnim položajem, jer je sa južne i istočne strane odsječen provalijom. Ovo mjesto je bilo naseljeno od ranog → bronzanog doba, kada je formirano prvo gradinsko naselje (→ Gradina). Sa istoka i jugoistoka naselje je u praistoriji bilo prirodno zaštićeno, dok je sa zapada, pretpostavlja se, bilo branjeno primitivnim suhozidom. Kod antičkih pisaca nema pomena o postojanju bilo kakvog mjesta na prostoru Bara, premda postoje oskudni arheološki podaci iz kasnoantičkog perioda. Kao Antipagrai, možda bi se mogao prepoznati kod vizantijskog istoričara Prokopija iz Cezareje u VI v., dok se u istorijskim izvorima prvi put pominje u jednom spisku dračkih sufragana, za vrijeme vizantijskog ikonoboračkog cara Lava Isauriskog (717–741), pod imenom Antibareos. Ipak, najpouzdaniji pomen njegove rane istorije pruža vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit u X v., koji po prvi put jasno definiše njegovu odbrambenu funkciju u okviru vizantijske teme Drač. Tokom velikih arheoloških istraživanja 50-ih godina XX v., otkopana je ranohrišćanska trobrodna → bazilika iz VI v., na krajnjem jugoistočnom dijelu grada, Londži (tur. sjednik, vidikovac). Tom prilikom pronađeno je nekoliko grobova iz VI v. i ostaci mozaika, koji je vjerovatno pripadao provobitnoj crkvi. Trobrodna bazilika je obnovljena u IX v., kada je dobila novi kameni mobilijar u duhu preromaničke epohe. Prema navodima Danijela Farlatija (1690–1773) u svom Iliricum Sacrumu, najstarija bazilika je posvećena Svetom Teodoru i stradala je u X v., kada je izgorela i crkvena kuća sa bibliotekom. Deveti vijek je vrijeme kada grad dobija svoje urbanističke osnove unutar novosagrađenog utvrđenja skoro trougaone osnove. Kapije su se nalazile na južnom i sjevernom dijelu, a na krajnjem sjeveroistočnom dijelu postojala je velika kružna donžon kula, koju je kasnije zamijenila citadela u XIII vijeku. Crkvu Svetog Teodora Ratnika zamjenjuje velelepna romanička bazilika posvećena Svetom Đorđu, koji postaje patron grada. Ona se gradi u XI v., kada se formira dukljanska država i Barska arhiepiskopija. Katedrala je, kao i u svim srednjovjekovnim gradovima, predstavljala centralno mjesto grada, „njegovo srce”, pa se oko nje razvio trg posvećen istom svetitelju, a na trgu i dvije funerarne kapele, rađene u romaničkom stilu. U XIV v. bazilika je temeljno prepravljena nakon zemljotresa. Tada je napravljen pod od raznobojnih komada kamena, koji su okruživali reljefne predstave grifona, mačkolikih zvijeri i fantastičnih bića. U isto vrijeme Crkvi Svetog Đorđa je dodat i visoki zvonik, vidljiv i na srednjovjekovnim gravurama. Ova romanička bazilika je odmah poslije turskog osvajanja grada 1571. pretvorena u džamiju. Mještani su je nazivali sultan Ahmetovom džamijom (1703–1711), jer je za vrijeme njegovog vladanja obnovljena. Još jedna crkva iz perioda Vojislavljevića nalazila se na prolazu prema gradskoj kapiji u vrijeme dukljanske države. To je jednobrodna crkva posvećena Svetom Hilarionu (XI v.), jedini očuvani romanički spomenik u gradu. Iskopavanjem južnog dijela grada otkriveno je i groblje iz ovog perioda, datovano vizantijskim čankastim novcima iz XI vijeka. Arheološkim istraživanjima 1951. i 1952. otkriveni su ostaci jedne druge velelepne građevine, Crkve Svetog Nikole. Sagrađena je krajem XIII v., zaslugom Jelene Anžujske, koja je na velika vrata u svakodnevni život gradova na Primorju uvela prosjačke redove, prvenstveno Franjevce konventualce, koji su je i sagradili u sklopu istoimenog manastira. Crkva Svetog Nikole bila je jednobrodna građevina sa pravougaonom apsidom, postavljenom prema istoku. Uz istočni dio sjeverne strane sagrađen je paraklis. Na zapadnoj strani je postojao visoki zvonik. Naos crkve bio je zasveden podužnim poluobličastim svodom, prelomljenim blago u tjemenu i upravo ova crkva započinje sa osnovnim elementima gotičke arhitekture u Baru. Očuvane su freske Svetog Nikole iz prve polovine XIV v., freska Svetog Marka i tragovi freske Svetog Đorđa, zaštitnika grada. Klaustar manastira je i danas prilično dobro očuvan, kao i romanogotička Crkva Svetog Marka, koja je pripadala manastirskom ansamblu. Arheološki nalazi srednjovjekovnih sakralnih spomenika u gradu su brojni. Istraživanjem je do sada evidentirano 17 crkava i crkvica – kapela, a najreprezentativnije su: Crkva Svete Katarine (XV v.), sagrađena nad zasvođenim prolazom i Svete Venerande – Petke (XIV v.), orijentisana drugačije od svih ostalih, u pravcu sjever–jug. Širenje grada počinje zasigurno u XIII i XIV v., kada grad doživljava najveći privredni i kulturni procvat, najviše u vrijeme kralja Stefana Uroša I (1243–1276) i njegove žene Jelene Anžujske. Tokom vremena gradsko naselje je preraslo krute osnove najstarijih srednjovjekovnih zidina, koje su zatvarale njegov osnovni trougaoni oblik iz vremena Vizantije i dukljanske kraljevine. Arheološka istraživanja 2004–2005. su pokazala da je grad sa južne strane bio okružen palisadnim bedemima, napravljenim od velikih greda, da bi tek od kraja XIII i početkom XIV v. počeo da se zida južni bedem od kamena. Upravo tada se grad širi prema sjevernoj i južnoj padini i formira se novi pojas odbrambenih zidina, ali i najvažnije, nastaje Podgrađe sa južne, jugoistočne i jugozapadne strane, utvrđeno bedemima i ulaznom kulom. Iskopavanjima iz 2004. utvrđeno je da je prvobitna citadela nastala u XIII vijeku. U XV v. ovaj strateški objekat pretvara se u najveću i najmoćniju arhitektonsku cjelinu unutar grada, dobivši i funkciju refugija i vojnog garnizona sa cistijernom. Bedemi se ojačavaju pravougaonim kulama, od kojih je najbolje očuvana ulazna kula na sjevernoj strani, nastala krajem XIV ili tokom prvih decenija XV v., dok se linija odbrane prema sjeveru i sjeverozapadu proširuje bedemima i kulama. Glavna gradska kapija u XIV v. dobija svečani ulaz, sa crkvom nad prolazom, koja je građena od crvenih tesanika. Stambeni, javni i sakralni objekti u dijelu grada koji je bedemima obuhvaćen, polovinom XIV v., zidani su sa više slobodnog prostora, a u koncepciji unutrašnje strukture objekata osjećaju se drugačija shvatanja uslova stanovanja i namjene. Grade se reprezentativne palate, kakva je „Kneževa palata”, koja je od vojnog objekta krajem XIV i početkom XV v. postala jedan od reprezentativnijih primjera barskog profanog graditeljstva. Takođe, u XIV v. gradi se crkva sa tri gotičke monofore i velelepnim romaničkim portalom, koja u XVI v. dobija funkciju arhiepiskopske palate. Dolaskom venecijanske vlasti pređašnje medijevalne građevine polako nestaju pod uticajem „cvijetne gotike” i zadocnjele renesanse – „Carinarnica”. Vjerovatno krajem XV v. grad dobija podzemnu kanalizaciju, koja se pruža centralnom gradskom ulicom i račva se u svim pravcima, negdje širokim tunelastim odvodima, negdje popločanim kanalima. Zidaju se nove cistijerne za vodu i obnavljaju stare. U prvoj polovini XVI v. grade se moćni bedemi sa ugaonim bastionima. Osvajanjem Bara od strane Osmanlija 1571, grad po ko zna koji put u svojoj istoriji počinje da mijenja svoj urbanistički sklop, zaogrnuvši se orijentalnim ruhom. Osmanlije ne obraćaju pažnju mnogo na izgled stambenih kuća, ali organizaciju unutrašnjeg prostora oblikuju prema zakonima orijentalne arhitekture. Povećanje spratnosti i proširenje balkona vrši se laganim bondručnim konstrukcijama i postavljanjem lukova, preziđivanje prostorija lakim konstrukcijama, preoblikovanje dvorišta i stvaranje zasebnih begovskih cjelina sa uljarama neke su od najznačajnijih strukturnih promjena svakodnevnog života. U vojnom graditeljstvu Osmanlije su zatekle jako dobro utvrđeni grad, kome na određenim djelovima povisuju zidne mase, ali postojeće bedeme dopunjuju novim konstrukcijama, kao što je revelin, sjeverna barbakana, unutrašnji bedemski pojas sa puškarnicama i otvorima za topove. Gradi se i veoma moćna barutana sa zidovima debelim oko 2 m. Što se tiče javnog graditeljstva, turski inženjeri određene segmente grade do perfekcije. Prvi i osnovni sistem koji je trebalo preurediti je distribucija vode, što znači da je hidroinženjerija morala biti upućena u veoma komplikovan proces dovođenja vode u grad. Voda se sprovodila iz podnožja planine Rumije preko vangradskih naselja i kroz njih (Brbot, Planoč), gdje su postojale česme i punktovi za kontrolisanje čistoće. Da bi voda došla do gradskog jezgra, gradi se → akvedukt, formiran od kanala, kojeg nosi konstrukcija poduhvaćena sa sedamnaest lukova, različitog raspona, oslonjena na vitko zidane stubce. U kanalu koji se nalazio na gornjoj površini postavljene su međusobno povezane keramičke cijevi, kojima se voda sprovodila do svakog važnijeg javnog punkta u gradu. Ipak, najprepoznatljivije djelo osmanskog neimarstva u starom gradu je sat-kula, zadužbina Jahije-age Ibrahima Osmanova, koji je obnovio 1753. godine. Crnogorci 1878. oslobađaju grad, koji od tada prestaje da bude naseljen.