Ulcinj (starogrč. Οὐλκίνιον, lat. Colhinium, Olcinium, Ulcinium, Dolcigno, Dulcinio), antički i srednjovjekovni utvrđeni grad na Crnogorskom primorju. Stari grad, smješten na isturenoj hridi okruženoj liticama, zatvara ulcinjsku uvalu sa sjeverozapadne strane. Razvoj utvrđenog grada na hridi može se pratiti kroz istorijske izvore i arheološke nalaze od antičkog perioda, preko srednjeg i novog vijeka sve do savremenog doba. Na najvišoj koti poluostrva, gdje je nastala antička utvrđena naseobina, razvilo se srednjovjekovno vojno utvrđenje s kulama na sjeveru i jugoistoku (gornji grad ili citadela), dok se podgrađe (donji grad) širilo niz padinu čija su slabo branjena rubna mjesta bila obezbijeđena bedemima i kulama. Tada je grad formiran u gabaritima koji se okvirno nijesu mijenjali ni u kasnijim epohama. Gornjem gradu se prilazilo s kopna preko kapije na sjeveru, dok je kapija na jugoistoku povezivala donji grad s pristanom u ulcinjskoj uvali. Kapije u sadašnjem obliku potiču iz srednjeg vijeka, iako se pretpostavlja da su prvobitno izgrađene još u antičkom periodu. Početkom XX v. grad su proučavali → putopisci i istraživači Kamilo Prašniker (Camillo Praschnicker) i Arnold Šober (Arnold Schober), kao i → Pavel Apolonovič Rovinski sa vojvodom Simom Popovićem. Prva sistematska istraživanja sprovedena su u Starom gradu na prostoru citadele i podgrađa od druge polovine XX v. (1953, 1955–1958, 1966–1969, 1971, 1977–1980, 1982–84). Među pokretnim nalazima iz gornjeg grada izdvojeni su ulomci praistorijske grnčarije i keramičke figurine, okvirno datovani u eneolit ili rano → bronzano doba. To je navelo istraživače na zaključak da ti nalazi nijesu nužno dospjeli iz zaleđa (sela Vladimir i Zoganj ili Briska gora), već da je sama hrid mogla biti naseljena još u praistoriji. Posebnu pažnju istraživača zaokupio je keramički predmet trapezoidne forme sa bočnim oštećenjima. Predmet je sa jedne strane ravan, dok na drugoj ima više udubljenja poređanih unakrsno, i izbočine za koje se smatra da su dojke, što je navelo na zaključak da je riječ o ženskoj figurini koja je služila kultu. Ulcinjska figurina se tipološki razlikuje od hronološki i teritorijalno bliskih violinskih idola iz basena Skadarskog jezera (→ Kuće Rakića). Čuva se u Zavičajnom muzeju, kao i bronzana sjekira iz poznog bronzanog doba, albanskog-crnogorskog tipa, slučajan nalaz iz šire okoline Ulcinja (→ Oblik, → Ostava). Olcinij je bio jedna od značajnijih antičkih naseobina i luka u okviru Ilirskog kraljevstva (→ Iliri). Njegove stanovnike prvi put pominje rimski pisac Tit Livije (I v. p. n. e. – I v.) u kontekstu Trećeg ilirsko-rimskog rata, koji je okončan 168. g. p. n. e. Nakon pobjede Rimljana nad ilirskim vladarom Gencijem, Olcinjani koji su se priklonili Rimu tokom rata, ostali su slobodni i izuzeti od plaćanja poreza koji su do tada plaćali Genciju. Podjelom Ilirskog kraljevstva 167. g. p. n. e., sa Agravonitima (→ Akruvij) i Rizonjanima (→ Risan), Olcinjani su svrstani u treću oblast koja danas obuhvata Crnogorsko primorje. Antički pisac Plinije Stariji (I v.) povezuje Olcinjane sa mitskim Kolhiđanima nazivajući grad Colhinium i ubrajajući ga među naseobine rimskih građana (→ Oppidum civium Romanorum). Kao jedan od primorskih gradova na jugu provincije → Dalmacije, geograf Ptolemej (II v.) pominje grad pod nazivom Οὐλκίνιον, dok se na Pojtingerovoj tabli (IV v.) grad naziva Vicinium i pogrešno locira između antičke → Budve i Risna. Prema arheološkim nalazima, nastanak i razvoj utvrđene ilirsko-helenističke naseobine može se pouzdano pratiti najkasnije od IV v. p. n. e., što potvrđuju ostaci bedema i zidova nalik bedemima u antičkoj Budvi i Risnu. Ostaci bedema rađeni od megalitskih blokova u tehnici suhozida uočavaju se na više mjesta na citadeli. Segment unutrašnjeg lica bedema otkriven je in situ u sjeverozapadnom dijelu grada, iznad kojeg je bedem, dijelom istog pravca, nadograđivan u kasnijim epohama. Zid je očuvan u tri reda, u dužini od 15,5 m i visini od 0,85 m. Spoljašnje lice ovog bedema najvjerovatnije je razgrađeno, a megalitski blokovi su korišćeni u sekundarnoj upotrebi, kao građevinski materijal za spoljašnje lice mletačkog bedema duž prilazne rampe koja vodi ka sjevernoj kapiji. Kameni blokovi su presloženi i bočno preklesani da bi se izveo nagib donjeg dijela eskarpe (kamenog nasipa). Megalitski blokovi su otkriveni i pojedinačno ili u nizu na prostoru citadele (kod sjeverne kapije, cistijerne, mletačkog kazamata). Najznačajniji pokretni nalaz iz helenističkog perioda predstavlja žrtvenik (→ Ara) s natpisom na starogrčkom jeziku, prema kojem ga udruženje kamenorezaca posvećuje boginji → Artemidi Elafavoli. Shodno najnovijim epigrafskim i lingvističkim analizama natpisa utvrđeno je da žrtvenik nije nastao u V–IV v. p. n. e., kako se ranije mislilo, već u I v. p. n. e., a da dedikanti vode porijeklo iz naseobina dorskog govornog područja (→ Epigrafika). Ara je izrađena od krečnjaka u formi antičkog hrama (dimenzija 31 × 21 × 9, 5 cm), a natpis je izveden u tri reda i četiri odijeljena polja na široj strani žrtvenika. Među pokretnim nalazima, otkrivenim u blizini očuvanog antičkog zida, izdvaja se gema s urezanim portretom boginje Atine sa šljemom na glavi, datovana u IV–III v. p. n. e. Na istom potezu nađeni su brojni ulomci autohtone ilirske, kao i importovane helenističke i rimske keramike (→ Grnčarstvo, antika). Ulomci antičke grnčarije pronađeni su i na mjestu izgradnje ranosrednjovjekovne crkve, u blizini donje gradske kapije. Prema dosadašnjim istraživanjima, opseg grada u rimsko doba nije se bitnije mijenjao, bedemi se približno poklapaju s dotadašnjim pravcima pružanja zidova. Pokretni rimski nalazi – kamena plastika, lampe (→ Amor), luksuzne posude (terra sigillata), numizmatički materijal (→ Numizmatika) svjedoče o načinu života primorskog grada koji je dijelio sudbinu obližnjih antičkih naseobina u provinciji Dalmaciji (Budva, Risan, Akruvij). Ulcinj je u sastavu novoformirane provincije → Prevalis, odnosno podjelom Carstva 395. u okviru Istočnog rimskog carstva. U to vrijeme hrišćanstvo postaje državna religija, a Skodra upravno i vjersko središte provincije. Iako se u pisanim istorijskim izvorima Ulcinj ne pominje među prevalitanskim episkopskim gradovima, smatra se da je potpadao pod jurisdikciju skadarske arhiepiskopije. Za vrijeme vladavine vizantijskog cara Justinijana (527–565) u Ulcinju se grade sakralni objekti, o čemu postoje posredni dokazi. U gornjem gradu otkrivena je dvojna, iznutra oslikana grobnica, a nedaleko od nje i grobnica sa tri groba, poluobličastim svodom i otvorom na istočnoj strani. U njenoj temeljnoj zoni ugrađena su dva megalitska bloka, vjerovatno u sekundarnoj upotrebi. Obje grobnice potiču iz V–VI vijeka. Iza i dijelom iznad porušene grobnice sa tri groba, u srednjem vijeku izgrađena je cistijerna, a iznad nje crkva nepoznatog patrona. Prilikom izgradnje cistijerne korišćeni su fragmenti arhitektonske kamene plastike (stubovi, kapitel jonskog stila, impost kapitel s Hristovim monogramom i slovima alfa i omega) i liturgijskog namještaja (parapetne ploče) koji su pripadali ranohrišćanskoj crkvi nepoznate lokacije. Uzimajući u obzir i društveno-istorijski kontekst, pretpostavlja se da je na prostoru ulcinjske citadele postojao ranohrišćanski memorijalni objekat, sličan sakralnom kompleksu u → Doljanima kod Podgorice (V–VI v.). U VII v. Sloveni su osnovali kneževinu, kasnije kraljevinu Diokliju, odnosno Dioklitiju, koja je okvirno nastala na teritoriji nekadašnje provincije Prevalis, i predstavljala je najjužniju slovensku teritoriju prema Vizantiji. U zaleđu Ulcinja formirane su dukljanske župe Oblik i Prapratna. Vizantija je obnovila vlast na jugoistočnoj jadranskoj obali i osnovala vojnoadministrativnu jedinicu, Dračku temu. Ulcinj je potpao pod upravu stratega Drača sredinom X vijeka. Car Konstantin VII Porfirogenit (913–959) potvrđuje da je u to vrijeme Ulcinj (gr. Έλκύνιον, lat. Helcynium) bio kastel sa slovenskom posadom u sastavu ove teme. U etničkom smislu grad je bio konglomerat koji su nastanjivali Sloveni i Albanci, kao i pridošlice iz drugih naseobina. U Ljetopisu Popa Dukljanina, slovenskom književno-istorijskom djelu (XII–XIV v.), navodi se da je bugarski car Samuilo (976–1014) oko 998. bezuspješno napao Ulcinj, a da su 1042. grad napali Mongoli, što je netačno. Vladari Dioklije suočavali su se ne samo sa vojno-političkim pretenzijama Vizantije već i sa jačanjem uticaja Raške. Dioklija (Zeta), a samim tim i Ulcinj, bila je od XII do sredine XIV v. pod vlašću Nemanjića. Ulcinj doživljava ekonomski uspon zahvaljujući svom povoljnom geografskom položaju. Kao trgovačka luka bio je povezan s bogatim rudarskim oblastima u unutrašnjosti Balkana. Zbog svoje važnosti u pomorsko-ekonomskom pogledu, označen je na karti arapskog geografa i kartografa Muhameda el Idrizija (1099–1164) pod nazivom Delugía. Grad Ulcinj s distriktom (okrugom) bio je jedna od primorskih komuna s određenim stepenom autonomije, u kojoj se kovao bakarni novac (folar), i koja je imala svoj statut. Srpska kraljica Jelena, porijeklom Anžujka i supruga kralja Stefana Uroša I (1243–1276), dala je na upravu grad Ulcinj sestri Mariji od Kajoa. Poznato je da su one bile ktitorke franjevačkih samostanâ (1288) u Kotoru, Baru, Skadru i Ulcinju. U vrijeme najveće moći vlastelinske vladarske dinastije Balšića, Zeta je obuhvatala primorske gradove od Lješa u Albaniji, preko Ulcinja, Bara i Budve, izuzev → Kotora. Đurađ II Stracimirović Balšić (1385–1403) u Ulcinju gradi dvor koji postaje njegova rezidencija, 1396. godine. Grad ostaje rezidencija i njegovog nasljednika Balše III Balšića (1403–1421), posljednjeg zetskog vladara iz dinastije Balšića, sve do 1421. kada prelazi pod vlast Mletačke republike. Slovensko prisustvo u ranosrednjovjekovnom periodu u Ulcinju, kao i u većini gradova jugoistočne jadranske obale, potvrđuju pokretni nalazi, prvenstveno grnčarija. Među ulomcima kamene plastike ističu se djelovi mermernog oltarskog → ciborijuma s latinskim natpisom. Njegovi fragmenti pronađeni su u predromaničkoj crkvi iz IX v. u donjem gradu, a kao građevinski materijali ugrađivani su u više objekata u Starom gradu. Riječ je o četvorostranom ciborijumu sa piramidalnim krovom. Prednja strana ciborijuma danas se nalazi u Narodnom muzeju u Beogradu, dok se ostali djelovi, pronađeni tokom druge polovine XX v., čuvaju u Zavičajnom muzeju Ulcinj (→ Arheološke zbirke u crnogorskim muzejima). Ukrasna polja ciborijuma krasile su troprute pletenice, lavovi u lovu i natpisi. Prema rekonstrukciji natpisa, ciborijum je posvećen Isusu Spasitelju, vjerovatno od strane ktitora i njegove supruge Guzme ili u njeno ime, u vrijeme vladavine vizantijskih careva Lava V i Konstantina (813–820). Smatra se da pripada kotorskoj klesarskoj radionici i datira neposredno nakon izrade mlađeg ciborijuma iz katedrale Sv. Tripuna u Kotoru, poslije 809. godine. Značajne promjene u izgledu gornjeg grada nastale su u srednjem vijeku, bedemi su ojačani ili nanovo izgrađeni s kulama na sjeveru i jugoistoku. Padina hridi, gdje je razvijeno podgrađe, bila je opasana bedemima na slabije branjenim mjestima. Brojni sakralni i profani objekti iz srednjeg vijeka doživjeli su obnovu tokom vladavine Mlečana i Osmanlija. U srednjovjekovnim pisanim izvorima pominje se Ulcinjska episkopija, kao i obližnja u → Svaču i druge episkopije, koje su bile pod jurisdikcijom Dubrovačke, kasnije Barske arhiepiskopije. Pominju se i crkve Sv. Jovana, Sv. Dominika, Sv. Petra Sigurata, koje nijesu povezane sa sačuvanim ostacima, dok je Crkva Sv. Mihajla, izvan Starog grada, porušena 1968. prilikom izgradnje škole. Tokom arheoloških iskopavanja 1955–1956, u donjem gradu otkrivena je romanička crkva iz XIII v., podignuta na temeljima starije, predromaničke crkve iz IX vijeka. Poznosrednjovjekovna crkva je bila jednobrodna, sa apsidom na istoku, građena od kvadratnih tesanika (18,25 x 7,53 m), vjerovatno pokrivena drvenim krovom, a unutrašnjost oslikana. Starija, ranosrednjovjekovna crkva je manjih dimenzija (7 x 4 m), sa zidovima debljine 0,7 m, građenim od priklesanog kamena i krečnog maltera. Pod je izveden od klesanih ploča. Malobrojni ulomci, ukrašeni pleternom plastikom, ukazuju na ranosrednjovjekovno porijeklo ili upotrebu crkve u to doba. Smatra se da je mlađa katedralna crkva bila posvećena Sv. Mariji Velikoj (Ecclesia S. Marie Majoris de Dulcinio), a pominje se u izvorima iz 1251. godine. Crkva u kojoj su sahranjeni Marija od Kajoa, sestra srpske kraljice Jelene, i njen sin Anselm jeste crkva Sv. Marije (kasnije poznata kao Crkva Sv. Marka), najvjerovatnije u sklopu franjevačkog samostana u Ulcinju, a ne crkva kod donje kapije. Početkom XV v. u ovoj romaničkoj crkvi je sahranjen zetski vladar Đurađ II Stracimirović Balšić, o čemu je svjedočio natpis koji nije sačuvan. Gornjim gradom dominira katedralna Crkva Sv. Marije, koja je obnovljena 1510. zaslugom mletačkog kapetana Alviza Delfina. Za vrijeme vladavine Mlečana grad doživljava urbanističke promjene, podižu se bedemi sa eskarpama, kulama, bastionima i citadelom. Pod vlašću Osmanlija Ulcinj je od 1571. sve do 1880. godine. Islamski uticaj ogleda se u arhitekturi, materijalnoj i duhovnoj kulturi. Crkva Sv. Marije pretvorena je u Gradsku džamiju, kojoj je pridodat minaret u XVII v., a danas je u njoj smještena arheološka zbirka Zavičajnog muzeja. Tu je i česma Skuraja, a od objekata vojnog karaktera grade se kazamati i barutane. Nakon XVIII v. grad se širi van zidina Starog grada. Od arheološkog materijala iz ovog perioda Zavičajni muzej sadrži raznovrsnu zbirku nadgrobnih spomenika sa natpisima na arapskom jeziku, velikih amfora i pitosa za transport, različitih lula za duvan, i drugo. Odlukom Berlinskog kongresa Ulcinj je pripojen Crnoj Gori 1878, što se ostvarilo dvije godine kasnije.