Boljevića gruda, praistorijska humka, sa kasnije ukopanim srednjovjekovnim grobovima, u naselju Tološi, zapadno predgrađe Podgorice. Ova humka istražena je 2001. godine. Njen zatečeni promjer iznosio je između 25 i 27 m, a visina nije prelazila 1,8 metara. U središtu humke otkriven je praistorijski grob, orijentisan u pravcu istok–zapad. Bila je to pravougaona jama, dužine 2 m i širine 1,15 m, ukopana u šljunkovitu zdravicu, do dubine od približno 0,75 metara. Na njenom dnu nađeni su oskudni ostaci skeleta odrasle osobe, sahranjene u zgrčenom položaju, kao i manji kremeni artefakt (odbitak). Grobna jama nije imala zaštitnu konstrukciju, osim nekoliko u nizu naslaganih oblutaka po istočnoj ivici, čija namjena nije razjašnjena. Preko centralnog groba, u vidu kalote, promjera između 8 i 10 m, a visine do 0,8 m, nasut je sloj crvene zemlje, sa proslojcima ilovače, tragovima gari i grumenjem zapečene zemlje. Iznad njega nasuti su slojevi crvene, a potom i sivocrvene zemlje pomiješane sa šljunkom. Praistorijski nalazi, raspoređeni u dvije grupe, bili su locirani u sloju crvene zemlje sa međuslojevima ilovače, dok su srednjovjekovni grobovi bili ukopani u gornje slojeve humke, i oko nje. Prva grupa praistorijskih nalaza, zatečena je 0,4 m iznad grobne jame i sastojala se od predmeta namijenjenih za ličnu upotrebu. To su: dvije zlatne karike sa proširenim krajevima, tipa Mala gruda, bojna sjekira od glačanog kamena (sa poklopcem od zlatnog lima kojim je bio ukrašen spoljni otvor za njenu dršku), bronzani bodež i perforirani privezak (amulet ili brus) od uglačanog crvenog porfira. Druga skupina praistorijskih nalaza otkrivena je 0,7 m iznad jugoistočnog ugla grobne jame. To su: zdjela, krčag i lijevak – tri dobro izrađene i bogato ukrašene keramičke posude. Pokazalo se da je najstariji grob u humci Boljevića gruda povezan sa načinom sahranjivanja pripadnika Jamne kulture, porijeklom iz Pontsko-kaspijskih stepa, koji su, krajem IV milenijuma p. n. e. dospjeli i na jug Balkanskog poluostrva, gdje je nastao njen jugozapadni ogranak. Na tu vezu upućuje oblik grobne jame u Boljevića grudi, način na koji je pokojnik sahranjen, kao i nedostatak grobnih priloga, što je, takođe, uočeno u većini grobova pripadnika Jamne kulture istraženih u srednjoj i jugoistočnoj Evropi. Apsolutni (14C) datumi pokazuju da je grob u → tumulu Boljevića gruda nastao između 3.000. i 2.800. g. p. n. e. Kao njegove najbliže analogije ističu se slični grobovi u humkama u istočnoj Hercegovini, Crnoj Gori i Albaniji (Leskova glavica, → Kuće Rakića, Shtoj, Pazhok, Cerujë, Piskovë i Dukat). Sa druge strane, dvije grupe dragocjenih nalaza, otkrivene iznad najstarijeg groba, prepoznaju se kao vlasništvo pokojnika, odnosno kao pogrebni darovi – slični onima iz većine „kneževskih tumula” nastalih tokom ranog → bronzanog doba u Crnoj Gori (→ Mala gruda, → Velika gruda i → Mogila na Rake). Međutim, u Boljevića grudi nedostaje pokojnik, sahranjen u cisti od kamenih ploča, kako je to bilo u pomenutim tumulima. Zbog toga, kao i zbog položaja ovih nalaza u odnosu na centralni grob, obje grupe nalaza sa ovog lokaliteta mogu da budu tumačene dvojako: kao materijalni ostaci pogrebnog rituala (u toku sahrane ili poslije nje), ili da pripadaju nekom zasebnom grobu, nastalom kasnije (čiji skelet i kameni kovčeg nijesu sačuvani). U svakom slučaju, nalazi iz Boljevića grude uklapaju se u repertoar grobnih priloga osobenih za „kneževske tumule” u Crnoj Gori. Oni su bili vlasništvo osoba najvišeg društvenog ranga kadrih da, osim domaćih, pribave i dragocjene proizvode porijeklom iz dalekih oblasti. Naime, zlatne karike otvorenih krajeva svjedoče o razuđenim trgovačkim vezama između mnogobrojnih zajednica rasutih širom jugoistočne Evrope. Takođe, bronzani bodež iz ovog tumula ima uobičajenu formu izduženog trougla, pa mu porijeklo nije lako ustanoviti, jer za njega postoje mnogobrojne – manje ili više udaljene – analogije. Slično je i sa bojnom sjekirom od glačanog kamena, čiji se nastanak vezuje za zapadni Balkan. Sa druge strane, čepovi za otvor drške bojnih sjekira, izrađeni od zlatnog lima, predstavljaju rijetkost, budući da su nađeni samo u Maloj grudi i Boljevića grudi, pa oprezno mogu da se tumače i kao lokalni proizvod. Keramička grupa iz Boljevića grude privlači posebnu pažnju, kako zbog raznolikih oblika tako i zbog načina ornamentacije: žigosanje, šrafiranje, ili urezivanje linija koje oblikuju prave ili cik-cak trake, trouglove, itd. Sve tri posude (krčag, zdjela i lijevak) ukrašene su slično, pa se stiče utisak da su potekle iz iste (lokalne) radionice. U kulturnom pogledu, način dekoracije ovih posuda povezuje se sa ornamentalnim stilom koji su, krajem → bakarnog doba i tokom ranog bronzanog doba, prihvatile i na regionalnom planu razvijale mnogobrojne zajednice naseljene u oblastima koje se prostiru od Karpatske kotline do Jadranskog mora. Analogije za posude iz grobova u „kneževskim tumulima” u Crnoj Gori nađene su u jadranskoj varijanti ljubljanske kulture. Međutim, zbog autentičnih formi (zdjele sa lepezasto proširenim obodom, lijevak), kao i zbog specifičnog ukrasa, nije isključeno da grnčarija iz Boljevića grude i drugih „kneževskih” tumula (Mala i Velika gruda, Mogila na Rake i → Rubeža) pripada njenom facijesu, ili posebnoj kulturnoj grupi koja je, tokom ranog bronzanog doba, nastala u južnoj regiji Crne Gore. Praistorijska humka Boljevića gruda, sa drugim „kneževskim tumulima” u južnoj regiji Crne Gore, svjedoči da su krajem bakarnog i početkom bronzanog doba, u toj oblasti, na autohtonim i stepskim etno-kulturnim osnovama, stasale nove, dobro organizovane, bogate i u kulturnom pogledu objedinjene sjedjelačke zajednice, predvođene elitom uglednih prvaka i zaslužnih ratnika. Tokom XII i XIII v., u praistorijski nasip tumula Boljevića gruda i pored njega, plitko su ukopana 192 groba, tako da je novonastala srednjovjekovna → nekropola zahvatala površinu od približno 650 m². Većina grobova usmjerena je u pravcu sjeverozapad–jugoistok, mada ima i onih sa manjim ili većim devijacijama u orijentaciji. Grobovi su raspoređeni u prepoznatljivim redovima, što odaje utisak dobro organizovane i planski osmišljene nekropole. Osim jednostavno ukopanih grobnih jama (raka), sa kamenim vijencem ili bez njega formiranog duž ivica, ovu nekropolu odlikuju i grobovi čija su dna ili strane popločane, odnosno obložene nasatično postavljenim kamenim pločama. Kao poseban tip ističu se grobovi u vidu kovčega, tj. ciste od masivnih kamenih ploča. Takvi grobovi bili su zatvoreni sličnim pločama, postavljenim horizontalno ili su zasvođeni, tako da ploče grade poklopac u vidu krova „na dvije vode”. Dimenzije grobova variraju u odnosu na stas ili uzrast pokojnika. Pokojnici su polagani u opruženom stavu – usmjereni glavom prema zapadu. U većini grobova (90%) nije bilo → nakita ili drugih predmeta. Kod preostalih, kao grobni nalazi, ističu se naušnice ili karičice od srebra ili bronze (23 primjerka). U dva groba zatečen je po jedan manji gvozdeni nož, a u jednom otkriven je bakarni novčić (follaro, folar). Srednjovjekovna groblja ovog tipa nijesu rijetkost u Crnoj Gori. Velika nekropola sa grobovima formiranim od nasatično postavljenih kamenih ploča, koji su pokriveni na „dvije vode”, kao u Tološima, otkrivena je i u susjednom naselju Momišići u Podgorici. Takođe, slična nekropola, sa približno 150 grobova iz srednjeg vijeka, ukopana u praistorijski tumul iz bronzanog doba, istražena je u → Borovici kod Pljevalja. Datovanje nekropole u Tološima određuju bakarni novčić i srebrne naušnice sa vjenčićem ili jagodom. Naime, novčić iz groba br. 38 kovan je u → Kotoru početkom XIII v., dok su srebrne naušnice, sa velikom jagodom i dva vjenčića od granula, kao i one jednostavnije izrade, nastale od sredine XII do sredine XIII vijeka. Slični nalazi potiču iz istovremenih srednjovjekovnih nekropola u Srbiji, Dalmaciji i Bosni.

L. Saveljić-Bulatović, M. Lazić

Osteološki materijal sa srednjovjekovne nekropole lokaliteta Boljevića gruda

Antropološkom analizom obuhvaćen je 171 skelet: 50% djece, 6% adolescenata, 24% žena i 20% muškarca. Stepen seksualizacije za muškarce je visok, s robusnim znakovima pola, a kod polovine skeleta žena uočavaju se gracilni polni znakovi. Prosječna visina muškaraca iznosila je oko 170 cm, a žena 157 cm. Lobanje su velikog volumena, većinom dugačke i visoke do srednje visoke, nižeg čela i uskog lica, uskog do srednje uskog nosa. Najviša smrtnost utvrđena je u dječjoj dobi, 50%, a u adolescentskoj dobi 6 %. Slijede faze adultus I (20–29 g.) s 9 %, podijeljenih podjednako na oba pola, adultus II (30–39 g.) s porastom od 15 % i maturus I (40–49 g.) sa 16,4%, obje s nešto većim postotkom za muškarce. Faza maturus II (50–59 g.) donosi pad na 3%, s većim postotkom smrtnosti žena. U fazi senilis (60+ g.) utvrđen je skelet muške osobe, s 0,6%. Vrijednosti očekivanog trajanja života (ex) je prosječno viša za muškarce. Potencijalna bruto stopa reprodukcije (Rpot) iznosi 0,65. Patološke promjene uključuju tragove anemije u dječjoj dobi, upale kostiju, znakove starenja, poput stvaranja nove kosti, osteofita, na rubovima kralježaka i osteoartritičnih promjena na zglobovima. Zabilježena je anomalija u razvoju skeleta (spina bifida). Znakovi radne aktivnost utvrđeni su na 19,5% skeleta, u većem postotku na skeletima muških osoba. Izdvajaju se znakovi na iveru i goljeničnoj kosti, kao tragovi čučanja. Prema snažnoj razvijenosti pripoja mišića, iščitava se značajna fizička aktivnost, teži fizički rad, uz znakove koji potvrđuju da su osobe živjele na brdovitom, planinskom području. Traume su vrlo rijetke s 4% učestalosti, a utvrđene su na šest skeleta muškaraca i jedan ženske osobe. Rezultati antropološke i demografske analize upućuju na uobičajeni ritam života srednjovjekovnih populacija.

L. Saveljić-Bulatović, Z. Hincak Daris