Duklja (lat. Doclea), rimski grad u neposrednoj blizini Podgorice. Predstavlja najznačajniji urbani centar na području današnje Crne Gore u vrijeme rimske dominacije. U pisanim izvorima se pominje relativno kasno, prvi put kod Ptolomeja (II v.) i to pod imenom Doklea. U Epitomi pripisanoj Aureliju Viktoru iz IV v., javlja se pod imenom Dioklea i zbog sličnosti imena navodi se kao rodno mjesto rimskog imperatora Dioklecijana, što najvjerovatnije nije tačno. Pod imenom Dioklea grad se pominje i kod vizantijskih pisaca. Zahvaljujući → Podgoričkoj čaši, Duklja je veoma rano zainteresovala svjetske arheologe. Prva arheološka istraživanja počela su zahvaljujući inicijativi knjaza Nikole I Petrovića Njegoša (knjaz 1860–1910, kralj 1910–1918) i odvijala su se 1890, 1891. i 1892. kojima je rukovodio ruski naučnik → Pavel Apolonovič Rovinski. Prva iskopavanja su vršena u sjeverozapadnom dijelu centralnog prostora grada, na kome su nađeni ostaci → foruma i forumske → bazilike, na prostoru velikih gradskih → termi, ostataka dva hrama posvećenih boginjama Romi i Dijani (→ Artemida), kompleksa gradske vile sa svetilištem i ostataka sjeverozapadne kapije grada. Istraživanja su nastavljena u jesen 1892, kao i u jesen 1893. u sjeveroistočnom dijelu Duklje, gdje su otkrivene dvije ranohrišćanske bazilike (→ Džon Artur Raskin Munro). Prve tri decenije XX v. istraživači su svoju pažnju uglavnom posvetili proučavanju epigrafskih spomenika (→ Epigrafika). Prva sistematska arheološka istraživanja Duklje obavljena su od 1954. do 1964. u okviru samog grada i na određenim djelovima jugoistočne i zapadne → nekropole. Novija iskopavanja su vođena od 1995. do 2000. u gradskom jezgru i djelovima zapadne nekropole. U kampanjama 2005, 2009. i 2010. iskopan je „kapitolni hram”, odnosno najvjerovatnije hram rimske boginje Minerve koji se nalazi sa istočne strane foruma, na spoju cardoa i decumanusa. Na osnovu arheoloških ispitivanja sprovedenih 2017. i 2018. došlo se do zaključka da su bedemi sa rovom najvjerovatnije podignuti u prvoj polovini IV vijeka. Tada su otkrivene i dvije → vile urbane, prva na sjevernoj strani decumanusa, a druga u jugozapadnom dijelu grada, obje datovane u IV vijek. Tokom 2018. otkriveni su i tragovi praistorijskog naselja u južnom dijelu grada. Najnovije naučne pretpostavke kompleks gradske vile sa svetilištem determinišu kao → beneficijarnu stanicu, odnosno privremenu rezidenciju namjesnika provincije ili putujućih činovnika, a svetilište umjesto gore navedenog bilo bi hram posvećen boginji Romi. Ipak, sve naučne dileme mogu razriješiti samo dalja sistematska arheološka istraživanja Duklje koja se, u manjem ili većem obimu, sprovode kako u gradskoj zoni tako i na nekropolama. Duklja je bila središte oblasti plemena → Dokleata i nalazila se u blizini glavne rimske komunikacije kroz teritoriju današnje Crne Gore Narona–Skodra, koji je vodio kroz unutrašnjost zemlje. Gradska teritorija Duklje bila je smještena na ravnom platou, na ušću rijeke Zete u Moraču i rječice Širalije u Zetu. Ovaj položaj grada je odabran zbog visoko izdignute pozicije iznad sliva rijeka koje su korišćene kao prirodni sistem odbrane. Bedemi su istovremeno podignuti duž čitave odbrambene linije, što nam danas potvrđuje izgled i sistem gradnje. Najmasivniji bedemi nalazili su se na sjeveroistočnoj strani, koja je bila nezaštićena. Na sjevernoj strani prema Širaliji nalazio se veći broj kula, koje su i danas vidljive. Bedemi su uglavnom prilagođeni konfiguraciji terena, tako da grad nema pravilan četvrtasti plan, koji je inače klasična forma rimskog grada. Karakteristična je široka ulica koja ide pravcem sjeverozapad–jugoistok i može se označiti kao via principalis. Kako pokazuje plan Duklje, pristup gradu bio je moguć preko mostova, od kojih je jedan (na sjeverozapadnom dijelu via principalis) morao ići preko Širalije, a drugi (na jugoistočnom kraju iste ulice) preko Morače, pri čemu se može računati sa postojanjem još jednog mosta preko ove rijeke. Izvan grada, kao što je to uobičajeno kod rimskih gradova uopšte, nalazile su se prostrane nekropole, jugoistočna na lijevoj obali Morače, zapadna preko Širalije i sjeveroistočna prema mostu Smokovac. Snabdijevanje grada vodom vršeno je vodovodom. Glavni vodovod je povezivao Duklju sa Cijevnom, čiji su ostaci istraženi u pojedinim segmentima. Pretpostavlja se da su se → akvedukti nalazili preko rijeka Ribnice i Morače, dok je složenim sistemom kanalizacione mreže otpadna voda odvođena u Širaliju. Arheološkim istraživanjima koja su bila skoncentrisana u jugozapadnom dijelu grada, otkrivene su duž glavne ulice via principalis sve značajnije građevine rimske Duklje. Glavni pristup gradu išao je ovom ulicom sa sjeverozapada, gdje se prvobitno nalazio svečani ulaz u grad, koji je u III v. pregrađen kada je podignuta kapija. Pored ove kapije nađeni su i svi carski natpisi iz Duklje. Prema unutrašnjosti grada na samoj ulici nalazio se slavoluk, vjerovatno sa dva luka, koji je, kako se pretpostavlja, bio posvećen imperatoru Galijenu (253–268). Nešto dalje od slavoluka, sa desne strane ulice, nalazio se hram boginje Rome. Sa iste strane ulice nalazio se i drugi hram sa palatom u koju se ulazilo sa glavne ulice. Dalje niz ulicu nalazio se još jedan hram, posvećen boginji Dijani. Istočno od hrama nalazilo se gradsko kupatilo, odnosno velike terme. Sa druge strane ulice nalazio se glavni gradski trg, forum, smješten u neposrednoj blizini presjeka dvije glavne ulice cardoa i decumanusa. U veliki četvrtasti prostor ulazilo se sa južne strane, iz glavne ulice, preko nekoliko stepenika, dok se sa istočne i sjeverne strane nalazio niz prostorija, koje su, vjerovatno, služile kao tržnice, radnje, radionice i sl. Na sredini sjeverne strane nalazi se veća četvrtasta prostorija koja je, moguće, služila kao kurija, dok se na sredini istočnog dijela nalazi jedan apsidalni prostor ispod koga je ukopana podzemna prostorija – kavej, moguće grobnica izvjesnih uglednih građana Duklje. Zapadnu stranu foruma obuhvatala je bazilika u koju se ulazilo sa glavne ulice preko izdvojene prostorije, kao i kroz tri ulaza sa strane foruma, iznad kojih se nalazio epistil sa natpisima, koji su se odnosili na jednu od najuglednijih porodica Duklje, Flavija Frontona Balbina. Prema sjeveru se nalazila još jedna prostorija sa nišom, tzv. tribuna, koja je služila za sudnicu. Na jugoistočnom uglu presjeka dvije glavne ulice otkrivene su manje terme, najvjerovatnije podignute u periodu kasne antike. Najnovijim arheološkim istraživanjima utvrđeno je da se stambeni prostori u kasnoj antici pomjeraju sa istočnog ka zapadnom i južnom dijelu grada. Kao rimski grad, Duklja je osnovana u I v., poslije devete godine. Prvi stanovnici grada bili su uglavnom domorodačkog porijekla, dok je romanizacija brzo prihvaćena i zahvatila je prve generacije njenih stanovnika koji su, sa jednim brojem italskih doseljenika, nosioci načina života izraženih u rimskim formama. Status → municipijuma dobila je za vrijeme vlade dinastije Flavijevaca (69–96) i to, po svemu sudeći, za vrijeme Vespazijana (69–79). Tokom vladavine Domicijana i Trajana, krajem I i početkom II v. doživljava procvat i postaje moćan ekonomski i kulturni centar jugoistočnog dijela rimske provincije → Dalmacije. S obzirom na to da je grad imao status municipijuma, za ovo vrijeme vezuje se izgradnja najimpozantnijih građevina grada, foruma i bazilike. Dolazak novih žitelja iz primorskih gradova i Italika znači da se grad otvarao, i to posebno prema jadranskoj obali, odnosno Italiji. Posebno je karakteristično da grad u ovom periodu razvija trgovačke odnose sa sjevernom Italijom, mjestima iz iste provincije i Istokom. Trguje se luksuznim predmetima, što upućuje na zaključak o visokom stepenu životnog standarda stanovnika grada. Duklja u vrijeme Hadrijana i Antonija Pija tokom prve polovine II v. postaje i dalje ima ulogu važnog trgovačkog centra. Razvoj trgovine dobija nove razmjere u vrijeme od Marka Aurelija do Septimija Severa, tokom druge polovine II v., kada se prekidaju veze sa Italijom i gradovima na jadranskoj obali, a trguje se proizvodima iz rajnskih oblasti. Ovo je posljedica opšte ekonomske krize na zapadu. Iz rajnskih oblasti uvozi se staklo, a metal i luksuzna keramika iz Sredozemlja. Tako se Duklja ponovo orijentiše prema Makedoniji, Grčkoj i Istoku, i za ove oblasti ostaje vezana tokom cijele kasnije istorije. Novi uspon Duklje osjeća se krajem III i početkom IV v., kao rezultat administrativne podjele Rimskog carstva, koju je izvršio Dioklecijan 297. godine. Samostalnost koju je grad dobio u okviru nove provincije → Prevalis, pozitivno je uticala na njegov dalji razvoj i funkciju koju je dobio u okviru cijele oblasti. Oblast Prevalisa geografski gravitira i vezuje se za južnije i istočnije oblasti, odnosno sa Dardanijom, Makedonijom, Grčkom i čak sa nekim oblastima sjeverne Afrike. Tokom IV i V v. Duklja je zahvaćena prodorom varvarskih naroda i postepeno počinje da gubi svoju moć. U prvim godinama V v. pustoše je Zapadni Goti, a pred kraj istog vijeka Istočni Goti, da bi je 518. razorio snažan zemljotres. Tokom VI v. dolaskom pod vlast Vizantije, Duklja se ponovo obnavlja i postaje duhovno sjedište, o čemu svjedoče ostaci dvije ranohrišćanske bazilike, otkrivene u sjeveroistočnom dijelu grada. Ovu moć Duklja će sačuvati sve do dolaska Avara i Slovena u drugoj deceniji VII v. kada je razaraju, a crkveno sjedište iz Duklje se seli u obližnje → Doljane.

D. Gazivoda, Č. Marković

Jugoistočna nekropola Duklje

Nalazila se na lijevoj obali Morače u Zagoriču na 200 m od Duklje, a na njenom mjestu izgrađena je trafostanica nakon sistematskih arheoloških istraživanja sprovedenih između 1958. i 1962. godine. Nekropola je ispitana djelimično, a istražena površina iznosi 4.000 m² sa ukupno 351 grobom i datovana je od prve polovine I v. do tridesetih godina IV vijeka. Najstariji grobovi pokazuju da su prvi stanovnici Duklje bili uglavnom domoroci. Iz grobnih priloga, načina sahranjivanja i grobnih konstrukcija može se zaključiti da je romanizacija u Duklji brzo prihvaćena, a tokom II v. dolazi do priliva stranaca. Na jugoistočnoj nekropoli praktikovano je spaljivanje i inhumiranje pokojnika. Inhumacija se povezuje sa doseljenicima sa Istoka, čije se prisustvo konstatuje epigrafskim spomenicima. Pronađeno je i više zasvedenih grobnica. Doseljavanje varvara u IV v. označava i kraj sahranjivanja na jugoistočnoj nekropoli. Od ukupno 351 istraženog groba, u 226 grobova otkriveni su ostaci spaljenih pokojnika, a 125 čine skeletni grobovi. Grobovi spaljenih pokojnika javljaju se od prve polovine I v. do prve polovine III v., a za autohtono stanovništvo treba vezati i → tumule, koji su oivičavali ovu nekropolu sa sjeverozapadne strane. Skeletni grobovi se datuju u drugu polovinu III i prve decenije IV v., dok je samo nekoliko grobova datovano u sredinu i drugu polovinu II vijeka. Pokojnici su u većini slučajeva polagani u grobove građene od opeke, lomljenog ili pritesanog kamena i velikih kamenih ploča. Može se pretpostaviti da je na periferiji jugoistočne nekropole u manjem broju vršeno i sahranjivanje Jevreja (→ Jevrejska grobnica). Na jugoistočnoj nekropoli prilozi se nalaze u 191. grobu. To su predmeti od stakla, keramike, metala, kosti i staklene paste. Zaštitna ispitivanja sprovedena su i 2020, kada je konstatovano tri horizonta sahranjivanja. Prvi horizont čine grobovi spaljenih pokojnika i datovan je od II do III vijeka. U drugom horizontu pronađena su dva skeletna groba iz perioda III–IV v., dok treći horizont čini grobnica nastala najvjerovatnije tokom pustošenja Duklje od strane Istočnih Gota ili krajem V i u VI vijeku.

D. Gazivoda

Zapadna nekropola Duklje

Jedna od nekropola antičke Duklje, koja se prostirala zapadno od gradskih bedema. O postojanju nekropole zapadno od grada, na potezu između lijeve obale Zete i desne obale Širalije, govorili su još prvi istraživači antičke Duklje, Pavel Apolonovič Rovinski i → Pijero Stikoti. Prva ozbiljnija istraživanja na ovom prostoru sprovedena su 1959. na lokalitetu Lovišta, na udaljenosti oko 150 m od zapadne kapije Duklje. Istražena je površina od oko 50 m² i otkriveno 10 skeletnih grobova od pritesanog kamena, opeke i maltera i dvije zasvedene grobnice. Grobovi su bili djelimično opljačkani, ali su u nekim od njih pronađeni fragmenti priloga u vidu keramičkih i staklenih posuda. Datovani su u IV i početak V vijeka. Svi grobovi, izuzev jedne grobnice, imali su orijentaciju zapad–istok, uključujući i nekoliko grobnica u blizini, ranije uništenih prilikom zasijecanja trase za prugu. Na lokaciji Kuća Radunovića 1995. otkriveno je prostrano spalište sa oko 30 grobova spaljenih pokojnika, a 1998. na parceli Vukčevića, u jugoistočnom dijelu zapadne nekropole, 6 skeletnih grobova datovanih u kraj I i II vijeka. Dalje ka zapadu, na lokalitetu Bjelovine, 2013. i 2014. otkriveno je preko 80 jednostavnih skeletnih grobova sa rakom, ostaci dva objekta (memorije) i 13 zidanih grobnica, od čega 4 monumentalno zidane zasvedene grobnice. Na osnovu relativno malog broja pokretnih nalaza, s obzirom na to da grobovi nijesu sadržali priloge, a grobnice pljačkane, može se zaključiti da se sahranjivanje u ovom dijelu nekropole obavljalo od IV do VI v., te da vjerovatno iz jedne od ovakvih monumentalnih grobnica sa zapadne nekropole potiče čuvena Podgorička čaša. Najnovijim istraživanjima 2022–2024, na lokaciji Košturnica, površine 250 m², otkriven je 171 grob različitih formi od I – kraj IV vijeka. Grobovi sa ostacima spaljenih pokojnika su najbrojniji, i ima ih 114, 55 grobova sa inhumiranim pokojnicima, kao i dvije životinjske sahrane, koze, i konja i psa. Navedeni podaci govore o tome da je zapadna nekropola bila aktivna od osnivanja grada, ali ustaljena orijentacija grobova zapad–istok, kao i hrišćanski simboli (krstovi) urezani u zidove dvije zasvedene grobnice, ukazuju na to da je s vremenom sahranjivanje na zapadnoj nekropoli primat imalo hrišćansko stanovništvo.

I. Medenica

Sjeveroistočna nekropola Duklje

Sjeveroistočna nekropola Duklje nalazila se na 200 m od raskrsnice Smokovac–Đurkovići, odnosno na platoima Grudice i Stralić sjeverno od Duklje. U arheološkim istraživanjima sprovedenim 2010, 2012. i 2014. otkriveno je ukupno 60 grobova i jedna grobnica inhumiranih i spaljenih pokojnika. Grobovi su datovani od kraja II do IV vijeka. U prvoj kampanji na Grudicama otkrivena je jedna grobnica neuobičajene konstrukcije od polustubova sa skeletnim ostacima tri pokojnika. Primarno sahranjeni pokojnik nije imao priloge, za razliku od dva poznija ukopa gdje su uz skeletne ostatke pokojnika pronađeni predmeti od stakla, metala i kosti. Pokrivne ploče činila su tri polustuba vezana malterom za zidove grobnice, koja se može datovati od kraja III do kraja prve polovine IV vijeka. Pored nje, sa južne i sjeverne strane otkrivena su još dva skeletna groba sa prilozima od keramike, stakla i kosti, slabije očuvane konstrukcije, orijentisana u pravcu jugoistok–sjeverozapad. Grobovi su smješteni u vremenski okvir od druge polovine III i u IV vijek. U istraživanjima Grudica iz 2012. otkriven je 21 grob, od kojih je samo jedan sa ostacima spaljenog pokojnika, dok su u ostalim bili sahranjeni inhumirani pokojnici, različito orijentisani. Grob spaljenog pokojnika predstavlja jamu kružne osnove ukopanu u šljunak sa keramičkom urnom. Grobovi inhumiranih pokojnika čine jednostavne tipove grobova, rake ili rake oivičene vijencem lomljenog kamena ili krupnijih oblutaka, odnosno dva groba su izgrađena od bijelog pritesanog kamena. Jedan dječiji grob čini raka prekrivena opekama, a drugi je u potpunosti oformljen od opeka. Od pokretnih nalaza pronađeni su predmeti od keramike, stakla i metala. Grobovi su datovani od kraja II do IV vijeka. U kampanji iz 2014. na Straliću na jednoj lokaciji otkrivena su tri skeletna groba orijentisana u pravcu istok–zapad, sa manjim odstupanjima, bez priloga. Na osnovu grobnih konstrukcija zaključeno je da pripadaju kasnoantičkom periodu. Zapadno od njih pronađena su 34 groba od kojih je jedan skeletni. Grobovi spaljenih pokojnika organizovani su u okviru sepukralnih konstrukcija od kojih su očuvani samo djelovi temelja. U njima je otkriven veći broj pokretnih nalaza od keramike, stakla i metala, datovanih u I–III vijek. Skeletni grob je datovan u IV vijek.

D. Gazivoda

Osteološki materijal sa Bjelovina

Tokom 2013. i 2014. sprovedena su zaštitna istraživanja zapadne nekropole na lokalitetu Bjelovine. Analiza je urađena na skeletnom materijalu koji je iskopan 2013. godine. Paleodemografska analiza je pokazala da je na istraženom dijelu nekropole bilo sahranjeno 112 individua: 28 (25%) dječijih individua, 39 (34,8%) individua ženskog pola, 38 (33,9%) individua muškog pola i sedam (6,3%%) odraslih individua kojima pol i starost nijesu mogli da se odrede. Najveća smrtnost kod dječijih individua je u prvim godinama života, od rođenja do 6. godine. Kod individua ženskog pola najveća smrtnost je između 25. i 35. godine, a kod individua muškog pola između 35. i 45. godine života.

D. Vulović