Beran krš, višeslojno praistorijsko naselje u Beranskoj kotlini. Lokalitet se nalazi na brežuljku, površine je oko 300–350 m², na omanjem, potkovičastom sedlu. Arheološkim iskopavanjima obavljenim 1961, 1975. i 1976. otkriven je moćan kulturni sloj mjestimično debeo i preko 4 m sa bogatom stratigrafijom, raščlanjenom na dva stratuma sa sedam stambenih horizonata. Šest stambenih horizonata, koji su označeni kao Beran krš Ia–Id i Beran krš IIa–IIb, ilustruju razvoj mlađeg → neolita na području crnogorskog Polimlja, dok jedan, najmlađi horizont, označen kao Beran krš IIc, ilustruje početnu fazu u razvoju eneolita (→ bakarno doba). Keramički nalazi iz starijih horizonata (Beran krš Ia–Id) svojim oblicima i načinom ukrašavanja usko se vezuju za stariju fazu vinčanske kulture, nazvanu Vinča–Tordoš, što pokazuje da se početni razvoj mlađeg neolita crnogorskog Polimlja odvijao pod snažnim uticajem mlađeneolitskih kultura Podunavlja. Oblici i načini ukrašavanja keramičkih nalaza iz mlađih horizonata (Beran krš IIa–IIb) pokazuju karakteristike koje ih vezuju za mlađi neolit Jadrana, za tzv. kulturu Hvar–Lisičići, što govori da su neolitske zajednice Polimlja ostvarivale čvrste veze i sa udaljenim, mlađeneolitskim kulturama Jadrana, koje su se održale sve do početnih faza eneolita. U relativnoj hronologiji horizonti Beran krš Ia i Ib odgovaraju fazi Vinča – Tordoš I, odnosno Vinči A; horizonti Beran krš Ic i Id odgovaraju fazi Vinča – Tordoš II, odnosno Vinči B; horizont Beran krš IIa pokazuje jak zaokret u kulturnoj orijentaciji, kada se uspostavlja čvrsta veza sa mlađim neolitom jadranskog područja, sa kulturom Hvar–Lisičići; horizont Beran krš IIb pripada posljednjoj fazi mlađeg neolita u kome se već mogu nazreti i izvjesni elementi koji nagovještavaju postepeni prelazak u ranu fazu eneolita; dok najmlađi horizont Beran krš IIc pripada početnoj fazi eneolita, o čemu govore prisutni elementi koji pripadaju eneolitu istočnog Jadrana, odnosno tzv. nakovanskoj kulturi. Na osnovu otkrivenih tragova građevinskih djelatnosti utvrđeno je da su stanovnici Beran krša za stanovanje koristili manje, nadzemne kolibe pravougaone osnove, načinjene od drvenih oblica oblijepljenih glinom. Osnovni izvor egzistencije stanovništva počivao je na zemljoradnji, o čemu svjedoče brojni kameni žrvnjevi za mljevenje žita otkriveni u svim horizontima, kao i nalazi figurina od pečene zemlje koje predstavljaju Veliku Boginju Majku, odnosno Majku Zemlju, što je jedna od karakteristika zemljoradničkih neolitskih kultura. Debeo kulturni sloj i bogat, raznovrstan arheološki materijal svjedoče o dugotrajnom životu naselja na Beran kršu, koji se kontinuirano odvijao kroz čitav period mlađeg neolita, zahvatajući i početnu fazu starijeg eneolita, što bi u apsolutnim datumima odgovaralo vremenu od oko 4.500. do oko 3.000, a po najnovijim analizama i kalibriranim datumima 5.400/5.300 – 4.500/4.200. g. p. n. e.