Prevlaka (Prevlaka Svetog Arhangela Mihaila), višeslojni arheološki lokalitet na istoimenoim poluostrvu kod Tivta. Zajedno sa ostrvima → Sveti Marko i → Otok čini Tivatski, odnosno Krtoljski arhipelag. Za kopno se vezuje preko Brda, a na samom vrhu Brda nalazi se antički objekat → Bačve. Arheološka istraživanja sprovedena su tokom 1956/1957, 1997–2011. i 2015. godine. Tokom posljednjih iskopavanja, sa jugozapadne strane ostrva, ispod sadašnjeg konaka srednjovjekovnog Manastira Svetog Arhangela Mihaila otkriveni su ostaci rimske „vile maritime” iz I vijeka. Objekat je smješten uz rivu na jugozapadnoj strani, sa odajama pavimentisanim mozaicima, a vjerovatno i porticima u dužini morske obale. Na osnovu tragova arhitekture i pokretnih nalaza može se zaključiti da je građevina sa atrijumom i ostalim prostorijama obuhvatala veliki prostor, koji se pruža skoro do najviše tačke poluostrva. U neposrednoj blizini jugoistočnog dijela formirala se → nekropola sa spaljenim pokojnicima (→ Incineracija), o čemu svjedoče → titulusi, → cipusi i → stele sa epigrafskim natpisima. Ova rimska vila je stradala u prvoj polovini II vijeka. Na višoj koti, ispod manastirskih građevina iz vremena Benediktinaca i Zetske episkopije, otkopane su prostorije jugozapadnog trakta ranoimperijalne i kasnoantičke vile. Ovdje je pronađeno kupatilo sa → hipokaustom, prefurnijumom i prostorijama sa keramičkim podom, koji se grijao uz pomoć tubusa. Hipokaust je „presječen” srednjovjekovnom trpezarijom, sagrađenom u vrijeme Benediktinaca (IX–X v.). Posljednja faza ovog dijela vile stradala je krajem VII v., najvjerovatnije u pohodu Avara. Arheološkim istraživanjima koja su sprovedena tokom kampanje 2005. pronađena je dvojna grobnica, koja se mogla nalaziti unutar kasnoantičkog mauzoleja iz IV vijeka. Nakon njenog rušenja krajem V v., ovdje je polovinom VI v. formirano groblje sa pokojnicima sahranjenim na razne načine: u zidanim grobnicama, sa krovom na dvije vode, u amforama, ispod tegula postavljenim u obliku krova, jednostavnim rakama sa imbricesom postavljenim preko lica pokojnika. Na mjestu današnjih ostataka romaničke → bazilike, najkasnije u drugoj polovini VI v., sagrađena je velika ranovizantijska trobrodna bazilika. U VII v. i kroz cijeli VIII v. na ostrvu se živjelo, o čemu svjedoče tipične globularne amfore vizantijske proizvodnje, kao i druga grnčarija tipično slovenskih osobina. Benediktinski manastir je nastao početkom IX v. na ostacima rimskih i ranovizantijskih građevina. Na osnovu novih istraživanja 2005. utvrđeno je da je ranovizantijska bazilika obnovljena u IX v. za potrebe manastira, dobivši novi kameni namještaj u duhu preromaničke epohe. Posebno se po svojoj umjetničkoj vrijednosti ističe oltarska pregrada sa motivom lava, a pronađeno je i nekoliko natpisa na latinskom jeziku. Manastir je imao tipičnu koncepciju benediktinskih manastira iz IX–XI v., sa kulom-kapijom, klaustrom i konacima. Ispred crkve i iza nje ozidane su monaške kosturnice. Zatvoreni sloj rušenja sa novcem Otona III (983–1002), grnčarijom i tipičnim južnoitalijanskim amforama (tip Otranto 1) svjedoči da je manastir stradao u prvoj polovini XI vijeka. Zetska episkopija je oko 1220. (kasnije Mitropolija od 1346) podignuta na ruševinama benediktinskog manastira. Crkva je dobila kupolu nad slobodnostojećim stubcima, novi oltarski prostor sa pravougaonim bočnim apsidama, a sa sjeverne i južne strane ojačana je kontraforima. Takođe, uz hram se priziđuje i još jedna prostorija sa sjeverne strane; zatim se gradi velika cistijerna za vodu uz južnu stranu crkve, obnavljaju se konaci, dok je hodnik klaustra zatvoren sa sjeveroistoka, čime je njegova funkcija prestala da postoji. Sa sjeverne, zapadne i istočne strane formirano je prostrano groblje. Oko 1452. manastir je zapustio.

M. Zagarčanin

Osteološki materijal sa Prevlake

Tokom arheoloških istraživanja ostataka manastira i nekropole, 2010. i 2011. istražene su 246 grobne cjeline. Antropološka analiza je pokazala da su u grobovima pored primarne sahrane prisutni i osteološki ostaci drugih individua, što svjedoči o intenzivnom sahranjivanju na ovom prostoru. Ukupan broj analiziranih individua iznosio je 465. Dječijim individuama je pripadalo 43 skeleta (9,2%), individuama ženskog pola 118 (25,4%), individuama muškog pola 167 (35,9%), dok kod 137 (29,5%) individua pol nije mogao da se odredi. Najveća smrtnost kod dječijih individua je od 10. do 14. godine, a najmanja u prvim godinama života. Mortalitet individua muškog pola je ravnomjerno raspoređen u svim starosnim kategorijama, pri čemu je najveća stopa smrtnosti bila između 45. i 55. godine života. Kod individua ženskog pola najveća stopa smrtnosti je bila u dvije starosne kategorije, između 18. i 25. i između 30. i 35. godine života. Humani osteološki materijal sa ranijih iskopavanja nije bio dostupan za analizu.

D. Vulović