Budva (starogrč. Βουϑόη, Βουϑοίη, lat. Buthoe, Butua, Budua, Batua), antička i srednjovjekovna naseobina, sada grad na Crnogorskom primorju. Po prvi put se u pisanim izvorima pominje u IV v. p. n. e., ali je, po svemu sudeći, postojao i ranije. Precizno vrijeme njegovog osnivanja ne može se utvrditi, ali je sasvim sigurno da je prvobitno bio ilirski i da su njegovi prastanovnici pripadali ilirskom plemenu → Enhelejaca. Prema legendi, osnivanje Budve pripisuje se mitskom heroju → Kadmu, osnivaču beotijske Tebe, koji je sa suprugom Harmonijom došao u zemlju Enhelejaca. Da je Budva bila ilirski grad, osnovan pod imenom Butua ili Budua, potvrđuju i antički pisci. Tako, ime Budve prvi pominje Sofokle u V v. p. n. e., navodeći da se grad nalazi blizu ušća Drima. Budvu pominju i drugi antički pisci, kao Pseudo-Skilak (IV v. p. n. e.), Filon (I v. p. n. e. – I v.), Plinije Stariji (I v.), Ptolomej (II v.), Stefan Vizantinac (VI v.), anonimni ravenski kosmograf (VII v.) i drugi. Arheološki nalazi otkriveni u samoj Budvi i njenoj → nekropoli pokazuju da je grad već u drugoj polovini IV v. p. n. e., u vrijeme kada su grčki helenistički gradovi na Jadranu uveliko otpočeli sa osnivanjem svojih kolonija, bio temeljno utvrđen i izgrađen po sistemu grčkih helenističkih gradova, čije je stanovništvo, nakon uspostavljanja čvrstih trgovačkih veza sa Grčkom, u potpunosti prihvatilo helenističku kulturu. Prvobitna ilirska, odnosno helenistička Budva, prostirala se na južnom dijelu kamenitog poluostrva na kome se nalazi današnja Budva, zahvatajući i visoku stijenu na kojoj je, bez sumnje, po ugledu na grčke helenističke gradove, bila formirana akropola, kasnije kastel Sv. Marije, a danas Citadela. Prostor je bio ograđen bedemima širine oko 2 m, zidanim od velikih, trapezoidnih, kamenih blokova sa usijecanjem, u tzv. megalitskoj tehnici. Ostatak ovog bedema sa kapijom otkriven je u južnom dijelu današnje Budve i na osnovu pravca pružanja može se naznačiti i približna veličina prvobitnog naselja. Na ovom prostoru otkriveni su ostaci i nekoliko profanih objekata iz helenističkog perioda, datovani nalazima tipične helenističke keramike, koja je nađena i na današnjoj citadeli, odnosno na nekadašnjoj akropoli. O životu helenističke i rimske Budve dragocjene podatke pruža njena nekropola, slučajno otkrivena 1938, prilikom kopanja temelja za gradnju novog hotela „Avala”. Bez stručnog nadzora, znatan dio grobnih priloga, posebno primjerci zlatnog i srebrnog → nakita su otuđeni, dok se samo manji dio danas nalazi u muzejima na Cetinju, u Beogradu, Zagrebu, Splitu i privatnim kolekcijama. Sistematska istraživanja, koja su započela 1952. i sa prekidima trajala sve do 1982, pokazala su da je nekropola bila u upotrebi više od jednog milenijuma. Najstariji grobovi pripadaju počecima IV v. p. n. e., a najmlađi kraju V ili početku VI v., mada ima indicija da se na nekropoli obavljalo sahranjivanje i tokom ranog srednjeg vijeka. U osnovi se radi o dvije nekropole, starijoj – helenističkoj, koja obuhvata vrijeme od IV pa do kraja I v. p. n. e. i mlađoj – rimskoj, koja obuhvata vrijeme od I pa do kraja IV vijeka. Grobovi koji pripadaju kraju V ili početku VI v., kao i oni iz X–XI v., ukopani su na znatnoj udaljenosti od centra nekropole, pa bi se moglo pomišljati da se radi o posebnoj nekropoli. Sahranjivanje u okviru starije, helenističke nekropole, vršeno je u pravougaonim grobnicama od lomljenog kamena sa pokrivačima od masivnih kamenih ploča. Grobnice su često korišćene za sahranjivanje više pokojnika, vjerovatno pripadnika iste familije. Uz pokojnike su polagani brojni prilozi, najčešće keramičke posude, djelovi ličnog naoružanja i nakit. Keramička roba, uglavnom, predstavlja import i gotovo u cjelini pripada poznatom tipu posuda Gnathia stila (→ Gnatia keramika), koja se u širokom dijapazonu oblika i sa prepoznatljivim načinom ukrašavanja proizvodila u radionicama južne Italije. Nakit izrađen od plemenitih metala potiče iz grčkih zlatarskih radionica i svojim prefinjenim izgledom pokazuje da su stanovnici Budve veoma rano uspostavili čvrste veze sa Grčkom. Pojava grčkih imena na nadgrobnim spomenicima svjedoči da su se među stanovnicima Budve nalazili i Grci. Rimska Budva, odnosno → oppidum civium Romanorum, kako je naziva rimski istoričar Plinije Stariji (I v.), sudeći po arheološkim nalazima, zauzimala je znatno veći prostor od helenističke, pa i od današnje Budve, o čemu svjedoče ostaci jedne veće rimske vile (→ Vila urbana) sa fragmentima mozaika i tragovima sistema za zagrijevanje, otkriveni uz istočnu stranu starog hotela „Avala”. I na prostoru starog grada otkriveni su ostaci rimske arhitekture sa tragovima rimskog pločnika. U većini slučajeva se radi o sasvim skromnim ostacima, koji ne dozvoljavaju da se pobliže definiše objekat kome su pripadali. Ipak se za ostatke jedne veće rimske zgrade sa monumentalnim arhitektonskim elementima – stilobatom, vijencima i djelovima stubova od kamena finije obrade, može pomisliti da su pripadali hramu, dok su ostaci druge zgrade, sudeći po sačuvanim elementima, bez sumnje, pripadali termama. Rimska nekropola pokazuje veće bogatstvo oblika grobova i načina sahranjivanja. Tokom I i II v. primjenjivao se ritual spaljivanja pokojnika (→ Incineracija), čiji su ostaci smještani u jednostavne jame, iskopane u zemlji ili u specijalne keramičke, staklene ili kamene recipijente – → urne. Često su se za smještaj urni gradile veće kamene konstrukcije sa komorama i nadgrobnim spomenicima sa natpisima i reljefnim ukrasima. Od početka III, pa kroz čitav IV i sve do početka V v., primjenjivalo se sahranjivanje pokojnika u jednostavne zidane, pravougaone grobnice, pokrivene kamenim pločama. Uz pokojnike, bez obzira na to da li se radi o spaljenim ili sahranjenim (→ Inhumacija), polagane su različite posude od keramike i stakla, oružje i nakit. Posebno se brojem i raznovrsnošću oblika ističu staklene posude, koje su, bez sumnje, strani proizvod. Bogatstvo grobnih konstrukcija i grobnih priloga pokazuje da je Budva svoj ekonomski i kulturni procvat doživjela tokom I i posebno tokom II v. i da je već od početka III v., slabljenjem ekonomske moći, započela njena postepena degradacija. Ovo se posebno zapaža u siromaštvu oblika i priloga u grobovima V i VI v., kada Budva već pripada Vizantiji. U ranom srednjem vijeku Budva se nalazila pod Vizantijom, da bi u XI v. pripala Vojislavljevićima. Između 1184. i 1186. potpala je pod vlast Nemanjića i u sastavu nemanjićke države se nalazila sve do sredine XIV v., kada je prešla u ruke Balšića. Pri kraju XIV v. njome su kratko upravljali, prvo Radič Crnojević (1392–1396), pa Sandalj Hranić Kosača (1392–1435) i na kraju Đurađ II Stracimirović Balšić (1385–1403). Nakon smrti Đurđa Stracimirovića Budva je prešla u ruke Mlečana, koji je 1403. ustupaju Balši III Balšiću (1403–1421), pod čijom se upravom, sa manjim prekidima, nalazila sve do 1419. kada je ponovo preuzimaju Mlečani. Kratko vrijeme je u svojoj vlasti držao i despot Đurađ Branković (1427–1456), da bi 1442. definitivno pripala Veneciji, pod kojom je ostala sve do pada Republike 1797. godine. Budva se od 1797. do 1806. nalazila pod okupacijom Austrije, zatim je 1806. i 1807. njome vladala rusko-crnogorska uprava, da bi između 1807. i 1813. bila pod Francuzima, pa pod crnogorsko-bokeljskom upravom 1813. i 1814, nakon čega je ovom teritorijom zavladala Austrija, odnosno Austrougarska (od 1867), koja je ostala sve do 1918., kada je konačno pripala Crnoj Gori. Budva iz vremena Vizantije uglavnom se poklapa sa današnjom Budvom, tako da pojedini djelovi fortifikacionog sistema potiču iz ovog vremena. Ostaci arhitekture u jezgru kule zvane Gradenigo, zazidana vrata u zapadnom gradskom zidu i sam zid sa kulom u južnom dijelu, pripisuju se VI vijeku. Istom vremenu pripadaju i ostaci trobrodne → bazilike sa fragmentima podnih mozaika, otkriveni na prostoru između citadele i Crkve Sv. Ivana. Najstarija, precizno datovana građevina Budve je Crkva Sv. Marije, nazvana in punta, čija se gradnja, na osnovu sačuvanog kamenog natpisa, vezuje za 840. godinu. Vjerovatno su crkva i bazilika, kao i druge značajnije građevine Budve stradale u najezdi Saracena 841. godine. Zbog ove činjenice, arhitektonski objekti srednjovjekovne Budve sačuvani su u sasvim skromnim tragovima. Iz vremena Vojislavljevića, kojima Budva pripada tokom XI, pa do zadnjih decenija XII v., gotovo da nema nikakvih tragova, dok je iz vremena Nemanjića, Balšića i Crnojevića, odnosno sa kraja XII, pa do sredine XV v., ostalo sačuvano nekoliko objekata. Na zapadnoj strani današnje citadele sačuvana su tri zida četvorospratne kule kvadratne osnove, fragment zida nekadašnjeg kastela sa ostacima Crkve Sv. Marije, po kojoj je čitava tvrđava nazvana „kaštel sv. Marije”. Istom periodu bi pripadala i Crkva Sv. Save, podignuta na stijeni u podnožju citadele. Brojni objekti stambenog karaktera, kao i Crkva Sv. Ivana, svoj današnji oblik dobili su u obnovi poslije velikog potresa iz 1667. godine. Građevine nastale između XVII i XIX v. građene su brižljivije, uz skromnu upotrebu dekorativnih elemenata, među kojima se izdvaja Crkva Sv. Trojice, sagrađena 1804. godine.