Komini, antički lokalitet u blizini Pljevalja. Smješten 2 km južno od modernog urbanog jezgra, uz lijevu obalu Vezišnice, nedaleko od njenog ušća u Ćehotinu, na oko 750 mnv, na blago zatalasanom terenu, koji sa gotovo svih strana uokviruju brda visine i preko 1.000 metara. Za ovaj lokalitet, u stručnoj i naučnoj literaturi poznat kao Municipium S…, zna se gotovo dva i po vijeka. Prve podatke o starinama u Kominima ostavili su dubrovački ambasadori, koji su na putovanju za Carigrad ovuda prošli krajem XVIII vijeka. Od tada, pa do početka XX v., Komini su bili predmet interesovanja brojnih → putopisaca i istraživača, među kojima su najviše traga ostavili britanski arheolog → Artur Džon Evans i → Karl Pač, kustos Zemaljskog muzeja i osnivač Balkanološkog instituta u Sarajevu. U vrijeme Pačovih posjeta, krajem XIX i početkom XX v., vršena su i prva nestručna iskopavanja u Kominima od strane pripadnika austrougarske vojske. Materijal otkriven tom prilikom dijelom je prenesen u vojni logor u Pljevljima (Dolovi), a ostatak predat Zemaljskom muzeju u Sarajevu (→ Antička skulptura). Od njegovog otkrića pa do danas postavlja se pitanje kako je glasilo puno ime grada. Prema epigrafskom materijalu, nekolicini natpisa iz Kolovrata, Komina i Pljevalja, izneseno je više pretpostavki. Među natpisima koji su privukli najviše pažnje i koji se sreću u zabilješkama zaljubljenika u starine, istraživača, kao i u zvaničnim izvještajima upućenim Carigradu i Beču, jeste natpis na počasnoj bazi za statuu, koja se nalazila kod Husein-pašine džamije (sada u Kominima), na kome se pominje dekurion municipijuma, čije ime počinje slovom S. i glasi: T(ito) Aur(elio) Sextiano / eq(uiti) R(omano) / dec(urioni) m(unicipii) S(---) T(itus) Aur(elius) Lu/percus filio / pientissimo / in memoriam / posuit / locus d(atus) d(ecreto) d(ecurionum) (→ Rimski počasni spomenici). Još dva važna natpisa za rekonstrukciju imena ovog grada pronađena su krajem XIX vijeka. Na prvom iz Prijepolja, na kome se pominje gradski dostojanstvenik, Publije Elije Pladumen, natpis je oštećen baš u dijelu gdje se očekuje ime grada, a Artur Džon Evans ga je razriješio kao Municipii Aurelii S[p]lo[nistarum]. Od tih dana postavljeno je više pretpostavki imena, te se kao moguća pominju Stanecli, Saloniana, Siculotarum, Splonum i dr. Najveći broj istraživača kao najvjerovatnije vidi posljednje rješenje. Ovo ime pominje se i na jednom votivnom natpisu iz Komina (→ Rimski votivni spomenici), upućenom egipatskim božanskom paru → Serapisu i Izidi, koji je podigao izvjesni Marko Ulpije Gelijan, koji je vršio funkciju kuratora u zajednici Splonistae. Na području municipijuma nalazila se i → beneficijarna stanica, o čemu, takođe, svjedoči epigrafski materijal iz Komina i okoline. Prva stručna arheološka istraživanja u Kominima otpočela su 1964, nakon slučajnog otkrića jedne grobnice u podnožju Bijelog Brda, kako su istraživači nazvali potez na kome su istražene → nekropole. Ovim istraživanjima, koja su trajala skoro deceniju, iskopano je gotovo sedam stotina grobova i utvrđeno je da je na ovom potezu, udaljenom oko 300 m od antičkog naselja, sahranjivanje vršeno tokom više stotina godina, te da se mogu izvojiti dvije nekropole: starija (nekropola I) stacionirana na platou, na kojoj je sahranjivano u I i početkom II v. i mlađa nekropola (II) u podnožju brda, na kojoj je sahranjivanje vršeno od vremena kada je naselje steklo status grada, odnosno od II do IV/V vijeka. Najnovija ispitivanja materijala upućuju da je sahranjivanje na starijoj nekropoli (I) otpočelo, ipak, nešto ranije, a ne kako se to mislilo u I vijeku. Na to ukazuje grobni inventar, prvenstveno djelovi nošnje, fibule za kopčanje odjeće, karakteristične za mlađe → gvozdeno doba. Na ovoj nekropoli (I) ukopavani su isključivo kremirani pokojnici (→ Incineracija). Otkriveno je skoro 400 gusto ukopanih grobova s prilično ujednačenim prilozima. Na nekropoli II, terasasto smještenoj pod padinom, ka obali Vezišnice, istraženo je oko 300 grobova. Njihov raspored bio je planski organizovan u okviru aleja s monumentalnim grobnicama (→ Area maceria cincta). Nađen je i značajan broj nadgrobnih spomenika in situ sa inskripcijama, koje govore kome su pripadali (→ Rimski nadgrobni spomenici). Kremacija je dominatna na objema nekropolama. Ostaci sa lomače su polagani u jame kružne, eliptične ili rijetko četvrtaste osnove. Po načinu na koji su oni tretirani izdvajaju se: grobne jame kružne (ili eliptične) osnove u koju su direktno rasute spaljene kosti pokojnika zajedno sa ostacima sa lomače; grobne jame kružne osnove sa urnom u koju su pohranjeni ostaci kremiranog pokojnika; grobne jame kružne, eliptične ili četvrtaste osnove, u koje je polagano kameno sanduče (→ Kameni sandučić za pepeo) sa ostacima kremiranog pokojnika. Za razliku od nekropole I, gdje je prisutna samo kremacija, na nekropoli II je istraženo više desetina grobova s inhumiranim ostacima pokojnika (→ Inhumacija). Pokretni materijal iz ovih grobova, kao i specifične sahrane pokazuju da je ona bila u upotrebi i početkom V vijeka. Мaterijal u grobovima je pretežno skroman i ujednačen. To se naročito odnosi na nekropolu I, gdje su najčešće prisutne keramičke posude, uglavnom izrađene rukom (→ Grnčarstvo), zatim predmeti od metala, poput djelova nošnje, a značajna je i pojava dugih krivih noževa. Staklene posude su rijetke, keramički žišci potpuno nedostaju, a zabilježena je veoma mala količina novca, koji je, sudeći prema oštećenjima, često bio izložen vatri, zajedno s posmrtnim ostacima. Na mlađoj nekropoli (II) nalazi su raznovrsniji. Keramičke posude su u većoj mjeri izrađene na vitlu. Staklenih posuda ima znatno više, ali kao i na starijoj nekropoli, nedostaju predmeti koji su gotovo neizostavni grobni prilozi na rimskim nekropolama (lampe), a upečatljiva je mala količina numizmatičkog materijala. Inventar grobova s inhumacijom je uglavnom skroman, izuzev na periferiji nekropole II, gdje je sahranjivanje obavljano tokom IV i početkom V vijeka. Osim keramičkih posuda, krčaga i pehara s dvije drške, staklenih pehara (→ Fondi d'oro), toaletnih bočica, prisutne su krstoobrazne fibule i → nakit izrađen od staklene paste. Rijetki djelovi naoružanja su iz grobova, u kojima su pokraj pokojnika bile sahranjene životinje, poput konja, pasa i svinje. Bogatstvom priloga na nekropoli II izdvaja se grob sa olovnim sarkofagom u kome je pronađeno više posuda, među kojima je i rijedak primerak dobro očuvane staklene posude, tzv. → diatrete s mrežastim dekorom i natpisom. Arheološka istraživanja unutar naselja otpočela su tek 2007. godine. Na lokalitetu Grad, odnosno u južnom dijelu naselja, udaljenom nekoliko stotina metara od nekropola, djelimično su istraženi ostaci više građevina javnog ili rezidencijalnog karaktera, koji su izgrađeni od II do IV vijeka (→ Opekarstvo, → Mortarijum). Tokom ovih istraživanja otkriveno je i više spomenika religijskog karaktera (→ Silvan; S(ilvano) A(ugusto) S(acrum)), koji govore o vjerovanjima stanovnika Municipijuma S... u vrijeme njegovog najvećeg ekonomskog i kulturnog napretka (→ Mitra). U periodu od 2017–2020. izvršena su geofizička istraživanja i nastavljeni arheološki i konzervatorski radovi na prostoru prethodno otkrivenog građevinskog kompleksa u južnom dijelu naselja. Otkriveni natpis TERMINI, govori o mogućoj namjeni građevine u ranoj fazi života ovog grada neizvjesnog imena. Tokom poslednjih istraživanja otkriveni su ostaci zanatske – grnčarske radionice kojima su potvrđene ranije pretpostavke o lokalnoj proizvodnji keramičkih posuda. Otkriće finije sive keramike („latenske tradicije“), u jamama unutar naselja uz grobni repertoar najstarijih grobova na kominskoj nekropoli (I), govori u prilog prethodno iznesenoj tezi o ranijoj naseljenosti lijeve obale Vezišnice, nego što se to tvrdilo u starijoj literaturi.