Risan (starogrč. Ριξων, lat. Risinium), antički i srednjovjekovni grad, danas primorsko mjesto u sjevernom dijelu Boke Kotorske. Naseljen je još od V, odnosno IV v. p. n. e. prvobitno kao emporion, zatim naseobina, potom kao ilirska prijestonica za vrijeme kraljice Teute, a moguće i kao polis sredinom II v. p. n. e. Obuhvatao je sjeverozapadni dio polja Carine, danas na desnoj obali rječice Spile, i brdo iznad pod nazivom Gradina, sa koga se kontrolisao ulaz kroz Verige u Risanski i Kotorski zaliv. Risan spominje Pseudo-Skilak u IV v. p. n. e., koji ga navodi u 24. i 25. poglavlju Periplusa, dok Bokokotorski zaliv naziva Rizonskim, a dalje od Rizona spominje → Enhelejce. I Polibije (II v. p. n. e.) bilježi podatke o Risnu u kontekstu vladavine kraljice Teute, kada u djelu o ilirskim ratovima iznosi podatak da se ilirska kraljica Teuta morala ispred Rimljana skloniti u „Rizon, dobro utvrđen gradić, smješten dalje od mora na Rizonskoj rijeci”. Nakon pada Ilirskog kraljevstva 168. g. p. n. e. (→ Iliri), Risan je ušao u sastav rimske države i njegovi stanovnici su bili privilegovani u pogledu oslobađanja od svih dažbina. U rimskom periodu Tit Livije (I v. p. n. e. – I v.) naziva ga opportuna urbs, dok ga Plinije Stariji (I v.) navodi kao → oppidum civium Romanorum, što bi moglo ukazivati da je bio u rangu → municipijuma, odnosno → kolonije, na osnovu jednog natpisa iz Rogatice (BiH). O stanovnicima ilirskog Rizona, Rizonjanima, podaci skoro da ne postoje, jer ih jedino pominje Tit Livije u kontekstu podjele novoosvojenih teritorija u okviru Rimske republike i oslobađanja od dažbina. Strabon (I v. p. n. e. – I v.) u svojoj Geografiji, spominje da se poslije obale Plereja i → Ardijeja nalazi Risanski zaliv i grad Rizon. Risan se spominje i na Pojtingerovoj karti iz IV v. (→ Itinerari). Takođe, Stefan Vizantinac (VI v.) piše o ilirskom gradu Risnu i rijeci, kroz jedan pisani fragment Filona (I v. p. n. e. – I v.). Nakon toga, u pisanim izvorima se pominje episkop Risna na samom kraju VI vijeka. U ranom srednjem vijeku Risan je naseljen travunijski grad, a moguće da je bila organizovana župa Risan. Krajem XII v. je u okviru države Nemanjića, da bi nakon Vojnovića, Altomanovića i Balšića u drugoj polovini XIV v. potpao pod vlast bana, odnosno kralja Tvrtka I Kotromanića (1353–1391), koga nasljeđuje veliki vojvoda bosanski i vojvoda humski Sandalj Hranić Kosača (1392–1435). U XV v. je sa → Herceg Novim u državi hercega Stjepana Vukčića Kosače (1435–1466) u okviru župe Dračevice, a nakon njegove smrti Risnom upravlja njegov sin Vlatko Hercegović Kosača (1466–1482). Osmanlije ga pokoravaju 1482. i pod njima ostaje do 1684. sa tri višemjesečna prekida, kada je bio osvajan od strane Mletačke republike i saveznika. Pod Mlečanima je do propasti Republike 1797, kada prelazi u ruke Austrije sve do 1806. godine. Rusija ga drži kratko do 1807, od kada je pod francuskom okupacijom do 1813. i ponovo pod austrijskom (od 1867. Austro-Ugarska monarhija) okupacijom do 1918. godine. U Risnu se nalazi više arheoloških lokaliteta poput Carina, Gradine, Vile Hipnosa, koji ukazuju na veliki značaj ovog trgovačkog centra. Djelimično su istražene i → nekropole u Risnu. U gradskom parku otkriveni su segmenti helenističke i rimske nekropole na kojima su mjesta sahranjivanja obilježena karakterističnim cippi liburini. U srednjem vijeku je u blizini Crkve Sv. Petra i Pavla podignuta još jedna nekropola, na kojoj se nalaze i kolektivne kripte.

D. Gazivoda, V. Kovačević, P. Diček

Carine

Lokalitet Carine zauzima trouglasti zaravnjen prostor na obali mora u podnožju uzvišenja Gradina. Mjesto je bilo pogodno za nastanak naselja, koje je mijenjalo izgled u raznim periodima antičkog života u Risnu. Jedan dio lokaliteta danas se nalazi pod morem, zbog tektonskih poremećaja. Arheološka istraživanja na ovom lokalitetu dala su dosta podataka o trajanju i izgledu urbanog jezgra antičkog Risna. Interes za ovaj lokalitet seže u XIX v. kada je na ovim prostorima boravio → Artur Džon Evans. Naredni istraživač je Hajnrih Rihli (Heinrich Richlý) koji u svom članku iz 1898. navodi nalaze sa Carina i prilaže plan kojim lokalitet dijeli na devet sektora. Sljedeća istraživanja su obavljena 1968. kada je istraživan sjeverni sektor lokaliteta. Tada su nađeni ostaci veće sakralne građevine, veliki mermerni blokovi i komadi kamene plastike. Tokom 1988. i 1989. obavljena su zaštitna arheološka istraživanja kada su otkriveni ostaci jednog većeg stambenog objekta sa nekoliko prostorija iz helenističkog perioda. U jednoj od njih pronađen je i manji bazen za kupanje sa mozaičkim dnom od nešto krupnijih komadića kamena. Od 2000. do danas se obavljaju međunarodna, sistematska arheološka istraživanja, koja su dala izvanredne rezultate, preciznije determinisala prostor antičkog Risna, ali i riješila neke hronološke nedoumice. Lokalitet Carine je predstavljao centar života stanovnika antičkog Risna. Kroz genezu Carina mogu se sagledati i izdvojiti etape razvoja ove naseobine. Ovdje se prvobitno nalazilo podgrađe koje je postepeno poprimalo izgled utvrđenog grada. O tome svjedoče megalitski zidovi, prvobitno vidljivi u koritu rječice Spile, istovjetni po tehnici zidanja sa onim na Gradini. U kasnijim istraživanjima otkrivena je i unutrašnja strana tih bedema sa jednom od gradskih kapija. Kroz ovu kapiju ulazilo se u grad i stupalo na široku, kamenom popločanu ulicu. Sa zapadne strane odvajao se krak bočne ulice, koja je s obje strane imala objekte koji su vjerovatno pripadali trgovačkom kvartu grada, jer se nalazio u blizini mogućeg pristaništa brodova u koritu rječice Spile. U helenističkom periodu Carine stiču osobine naselja, odnosno trgovačkog centra i druge preduslove za izrastanje u urbanu formaciju. Poslije definitivnog pokoravanja Ilirskog kraljevstva, Rimljani uvode svoju administraciju i način života, uz poštovanje lokalne tradicije. Grad je zadržao naslijeđenu lokaciju, koja se širila naročito prema moru. U tom dijelu lokaliteta Carine, u iskopavanjima 1968. otkriveni su temelji reprezentativnih građevina, što govori da se ovdje nalazio rimski centar grada sa trgom i javnim objektima. Od javne infrastrukture, uz glavnu gradsku ulicu pronađeni su ostaci vodovoda. Moguće je da se cijeli grad snabdijevao vodom sistemom akvedukta, sprovedenim prirodnim padom sa izvora Spile. Grad je imao trgovački i zanatski centar, vjerovatno na više lokacija. Velika koncentracija keramičkog materijala govori o intenzivnoj trgovini i distribuciji proizvoda u zaleđu. Velika količina numizmatičkog materijala, naročito novca kralja Balajosa (→ Velika ostava novca kralja Balajosa) i rimskih imperatora, govori u prilog ovoj tezi. Zanatski dio grada je bio koncentrisan uz skromnije objekte u manjim ulicama. U gradu su pronađeni i veći stambeni objekti, koji su imali uobičajenu šemu rimske gradske kuće s prostorijama koncentrisanim oko unutrašnjeg dvorišta. Učvršćivanjem vlasti i daljim prosperitetom, naselje se širi van granica utvrđenog grada. Tako, poznata → vila Hipnosa s podnim mozaicima pripada rezidencijalnom kvartu, gdje je živio najbogatiji sloj stanovništva. Širenje grada prema moru u vrijeme rimske uprave uslovilo je učvršćivanje bedema prema moru i izgradnju pristaništa. Analizom aerosnimaka i podvodnim istraživanjima na ušću Spile otkrivene su konstrukcije od obrađenog kamena koje su bile u vezi s južnim odbrambenim zidom. Te formacije išle su paralelno s morskom obalom i formirane su pravilno, što sugeriše na postojanje pristaništa. Sve urbane faze života na Carinama pratio je mnogobrojni i raznovrsni pokretni arheološki materijal, kao potvrda u dataciji pojedinih razdoblja. Najbrojniji su svakako keramički nalazi, raznih tipova i različite provenijencije. Zatim slijede numizmatički i nalazi metalnih predmeta. Nalazi stakla su rijetki.

V. Kovačević

Ilirska palata

Na lokalitetu Carine VIII u Risnu 2015. otkrivena je ilirska palata u sjeveroistočnom dijelu antičkog grada. Konstatovani su ostaci kompleksa od tri građevine, za sada otkrivene površine oko 200 m², rađene sa velikom pažnjom od velikih, precizno oblikovanih kamenih blokova, dimenzija 210/170 x 34 x 50 cm, uklopljenih grčkom tehnikom anathyrosis. Otkrivene su i osnove portika i fragment stuba, kao i ortostati. Plan građevine, jedinstvena tehnika gradnje, očuvani pokretni nalazi (gema sa likom Zevsa, → ara, fragmenti helenističkog posuđa, novac, zvekiri) ukazuju da je riječ o ilirskom vladarskom kompleksu. Na prelazu iz IV u III v. p. n. e. ovdje je podignuta prva reprezentativna građevina u obliku tzv. megarona, građevine poznate iz mikenskih palata → bronzanog doba. U njegovom središtu nalazilo se ognjište sa četiri mermerna stuba koja su pridržavala krov svjetlarnika. Pored su se nalazili magacini, a prostor između zgrada zauzimalo je prostrano popločano dvorište. Sredinom III v. p. n. e. kompleks je radikalno promijenjen, nekadašnja reprezentativna prostorija je pretvorena u prostoriju za prijem, magacini su uvećani, a u dvorištu podignuta nova, monumentalnija reprezentativna zgrada. Spoljašnji zidovi novog objekta bili su štukatirani i sa profilisanim uglovima. Objekat je najvjerovatnije imao tri ulaza. U jednom od pragova sačuvane su gvozdene kvačice za pričvršćivanje dvokrilnih vrata, ukrašenih gvozdenim klinovima sa dva bronzana zvekira sa predstavom boga Aheloja. Iznad ulaza su bili pričvršćeni rogovi jelena. Reprezentativna zgrada bila je podijeljena na tri prostorije. Dvije su imale podove obložene kamenim pločama, a u trećoj su sačuvani tragovi oštećenog mozaika od sitnih kamenčića.

D. Gazivoda, P. Diček

Gradina

Donji grad Rizona bio je povezan ceremonijalnim putem zaštićenim odbrambenim zidinama (tzv. dugim zidinama) sa manjom akropolom smještenom na brdu Gradina, koje se nalazi neposredno iznad Carina, na preko 200 mnv. i površine oko 600 m². Prva arheološka istraživanja sprovedena su 1970. godine. Tokom istraživanja koja se od 2006. sprovode u kontinuitetu sa manjim prekidima, ispitane su sve faze očuvanih objekata utvrđenja. Najranija građevina u obliku latiničnog slova „U” graniči se sa sjevera sa najvišim dijelom brda i moguće da potiče iz bronzanog doba. Najraniji bedemi imaju sve karakteristike tzv. ilirskih zidina iz V–IV v. p. n. e. i štitili su elipsoidnu oblast površine oko 1 ha. Najvjerovatnije krajem IV ili početkom III v. p. n. e. na vrhu u okviru megalitskih bedema podignuta je velika platforma, dimenzija oko 15 x 15 m, za koju se pretpostavlja da je služila kao temelj hrama posvećenog bogu → Medauru. Kasnije, u vrijeme cara Konstantina Velikog (312/324–337), dolazi do ponovne gradnje. Prekid naseljavanja traje do X v., kada je vjerovatno podignuta citadela (osmatračnica) manjih dimenzija. Otkriveni su ćirilični natpis i fragmenti kamene plastike, koji potiču iz XIV v. i vezani su za crkvu koja je tu postojala. Nakon osvajanja Osmanlija, na Gradini se podiže manja džamija, koju uništavaju Mlečani tokom njihove vladavine. Gradina se koristila i u savremeno doba tokom Drugog svjetskog rata. Što se tiče hrama iz doba helenizma, sa južne strane je bio ulaz djelimično uklesan u stijenu. Od ove građevine sačuvani su fragment kamenog dovratnika i sime (lat. cyma). Hram je funkcionisao i u rimsko doba, o čemu svjedoči fragment natpisa i podloga od raskošnog zelenog porfira, uvezenog iz Grčke i popularnog na početku principata. U istraživanjima realizovanim 2019. dobijena je i epigrafska potvrda da je hram Medaura stajao na vrhu akropole. Tada je otkriven dobro očuvan natpis na starogrčkom jeziku iz sredine II v. p. n. e., gdje se ne pominje samo ime Medaura već i njegova „funkcija” vezana za grad. On je bio peripolarchos, odnosno „božanski” komandant gradske straže, dok je kao njen pritanis, odnosno visoki gradski činovnik, u ovom slučaju „zemaljski” predstavnik boga čuvara grada naveden Aristokle, sin Aristiona. Navedena su i imena periboloi – članova straže. Zanimljivo je da su sva imena grčkog porijekla. Ovaj starogrčki natpis potvrđuje kasniji (II v.) latinski natpis iz Lambeze u Sjevernoj Africi, gdje se Medaur pominje kao Lar populisancte Medaure. Artur Evans je pretpostavljao da se u Risnu mogla nalaziti kraljevska kovnica novca. Naveden natpis sugeriše da se nalazila pored ulaza u hram. Otkriće kalupa za livenje novčića na akropoli i između ostalih, gvozdene glave čekića najvjerovatnije to potvrđuju. Istovremeno, ova dva otkrića omogućavaju da se istorija Risna dopuni sa još jednom do sada nepoznatom činjenicom, da je sredinom II v. p. n. e. moguće dobio status polisa.

D. Gazivoda, P. Diček

Vila Hipnosa

Otkrivena od strane Dušana Vuksana 1930. tzv. Vila Hipnosa iz Risna najbolje je očuvana antička građevina u Risnu. Naziv dolazi od prikaza smještenog u središnjem dijelu jednog od četiri tada otkrivena mozaika – ležećeg Hipnosa, boga sna. Arheološko-konzervatorski radovi izvedeni su 1963. godine. Nakon toga, 2004. sprovedena su arheološka istraživanja i otkriveni ostaci još tri mozaika. Objekat, dimenzija 40 x 29 m, sastoji se od peristilnog dvorišta sa cistijernom i podlogom napravljenom od sitnih kamenčića, koje je okruženo prostorijama. U zapadnom, ulaznom, kao i sjevernom i istočnom krilu podovi prostorija obloženi su mozaicima od tesera dvije veličine: veće – 1,5 x 2; 0,7 x 1 cm i manje od 0,5 / 0,8 x 0,5 / 0,8 cm. U istočnom krilu se dodatno nalazi prostrana pomoćna prostorija. Prostorije sa istom funkcijom zauzimaju cijelo južno krilo. Otkrivena su dva stubišta, što dokazuje da je zgrada imala gornji sprat i drveni trijem poduprt peristilnim stubovima. Otkriveni mozaici su dvobojni (crno-bijeli / sivi), sa izuzetkom mozaika Hipnosa, koji je u boji i po uzoru na afričke mozaike. Dekorativni elementi su geometrijski i floralni motivi: hederae, denticuli, rombovi, pelte, rozete, kvadrati, polukrugovi i tzv. motivi strelice. Jedan od mozaika karakteriše tzv. pačvork stil. Raspored ukrasa sugeriše da su prostorije služile kao triclinia – trpezarija. Poznato je da su zidovi prostorija bili prekriveni slikama sa korišćenjem crvene, crne i žute boje, a analize su takođe dovele do zaključka da su mozaike radili zanatlije iz Salone. Stilska analiza pomjera prethodno predloženo datovanje u sredinu II vijeka. Na više mjesta opus tessellatum je zamijenjen opus litostrotusom od obojenih kamenih pločica. Ova činjenica, kao i karakteristične rimske pločice koje su sačuvane, govore da je objekat bio u funkciji do prve polovine IV vijeka. Iako je prvobitno smatrano da je zgrada bila vila urbana, novi nalazi ukazuju da je u pitanju bio hospitium, odnosno hotel. Na drugoj strani ulice gdje se nalazio hospitium otkriveni su ostaci privatne rimske kuće, čiji su podovi bili ukrašeni mozaicima. Osim bijelih i crnih kockica, za izradu su korišćene i crvene tesere. Pronađene su bordure tri mozaika i jedan mozaik u cjelini sa predstavom meandra. Stoga je objekat nazvan Vila sa Meandrom.

P. Diček