Velika gruda, tumul koji se nalazio u središtu Soliockog polja kod Tivta. Bio je udaljen od raskrsnice puteva Budva–Tivat–Kotor približno jedan kilometar ka jugu prema selu Radanovići i par stotina metara udaljen od tumula → Mala gruda. Otkriven je 1965, a sistematska arheološka istraživanja obavljena su od 1988. do 1990. godine. Tumul Velika (Velja) gruda spada u važna praistorijska nalazišta na teritoriji Crne Gore, budući da su tu istraženi grobovi sa mnogobrojnim arheološkim nalazima, različitih skupina naseljenih od ranog → bronzanog doba do ranog → gvozdenog doba, ili od početka III do prve polovine I milenijuma. Velika gruda se prije arheoloških istraživanja uočavala kao usamljeno monumentalno uzvišenje, pokriveno kamenom, visine 6 m i prečnika 26 m. U → tumulu je nađeno 35 grobova, sa ostacima 156 pokojnika, od kojih su 43% pripadali djeci staroj do dvije godine. U središtu humke, na zdravici, ispod velikog nasipa, otkriven je kameni sanduk (cista), dubine 0,7 m, načinjen od kamenih ploča i orijentisan u pravcu sjeverozapad–jugoistok. Dužina ciste bila je 1,3 m, a širina 0,75–0,85 m. Pokojnik je mlađi muškarac, star približno 25 godina, postavljen na lijevi bok u zgrčenom položaju, glava mu je bila orijentisana ka sjeverozapadu, sa pogledom na istok (→ Inhumacija). U cisti je zatečeno više priloga. U blizini njegovog potiljka nađeno je osam zlatnih alki (Noppenring), a naspram grudi položena su dva bronzana noža, sa kamenim brusom, kao i bronzana sjekira. Pokraj zapadnog ugla ciste nađena je bogato ukrašena plitka zdjela, nalik na tacnu. U blizini, pored sjeverozapadnog zida sanduka, otkrivena su dva zuba divljeg vepra. Poslije sahrane, preko sanduka je nasut debeo sloj sivo-zelene glinaste ilovače, visine približno 2,9 m, kojim je oblikovana prvobitna humka. Tokom nasipanja ovog sloja, iznad centralnog groba, obavljeni su odgovarajući pogrebni rituali, o čemu svjedoče dvije pliće jame sa tragovima gari. Nastanak ovog groba ranije je datovan između 2.800. i 2.700. g. p. n. e. Najnovijim metodama datovan je, nakon kalibriranja, u rasponu 3336–2700. g. p. n. e. na 95% pouzdanosti ili 3092–2884. g. p. n. e. na 68% pouzdanosti. Nakon više od deset vjekova (sredinom II milenijuma p. n. e.) tokom srednjeg bronzanog doba, na vrhu prvobitne zemljane humke, formiran je drugi centralni grob, okružen ostacima paljevine i gari, koji se tumače kao tragovi ondašnjeg pogrebnog rituala. Bila je to plitka grobna jama posuta sitnim oblucima, oivičena krupnijim kamenom i nasuta kamenom, u vidu manje humke, prečnika 3,5 m i visine od približno 1 m. U ovom grobu sahranjeno je šest individua, a pored jednog od skeleta nađeno je nekoliko fragmenata → nakita od bronzane žice. Tokom ove sahrane, preko groba, po cijeloj površini primarnog tumula nasuti su slojevi sivo-smeđe i žuto-sive ilovače, čija je ukupna debljina iznosila približno 1,9 m, čime je volumen tumula znatno uvećan do visine od 5 m. Malo kasnije, u ovaj sloj ukopan je grob oblikovan u vidu ovalne kamene konstrukcije u kome su (bez priloga) inhumirane dvije individue. U blizini su otkrivene i dvije keramičke posude sa ostacima dječijih skeleta. Ubrzo je tumul Velika gruda završen nasipom od lomljenog kamena i kamenih blokova, koji je pokrivao središte ranijeg tumula. Sloj nanijetog kamena prostirao se u prečniku od 16 m, a visina mu je dosezala do 1,1 m. Nasipanjem ovog sloja tumul je dostigao konačnu visinu od 6 m. U tom sloju otkriveno je ukupno 28 grobova, od kojih samo dva nijesu iz srednjeg i kasnog bronzanog doba – jedan je opredijeljen u starije gvozdeno doba, a drugi u srednji vijek. Praistorijski grobovi, iz ovog perioda, formirani su u vidu pravougaonih konstrukcija različitih dimenzija, ređanjem kamena ili manjih kamenih ploča. Većinom su bili orijentisani u pravcu sjeverozapad–jugoistok. U njihovoj osnovi bio je sloj šljunka, dok su za poklopce korišćene kamene ploče ili kameni blokovi. Na osnovu oskudno sačuvanih skeleta, uočeno je da su pokojnici većinom sahranjivani u zgrčenom položaju, polaganjem na lijevi ili desni bok – ponekad više njih u jednom grobu. U pojedinim grobovima nađeni su vitičanke od spiralno uvijene bronzane žice, kalotasta dugmad (toke) od bronzanog lima sa ušicom za prišivanje, kao i usitnjeni ulomci manjih keramičkih posuda. Kao poseban vid grobova, namijenjen djeci, ističu se veće kruškolike amfore neprofilisanog oboda, sa dvije ili četiri trakaste drške aplicirane na trbuh posuda i povezane uskim plastičnim rebrima. Za poklopac ovih amfora korišćene su kamene ploče odgovarajućih dimenzija. Najstariji grob u središtu tumula, oblikovan kao kovčeg od kamenih ploča, česta je pojava u humkama nastalim krajem → bakarnog doba i početkom bronzanog doba u južnoj regiji Crne Gore. Po pravilu, u takvim grobovima sahranjen je jedan pokojnik, položen na bok u zgrčenom stavu i okružen dragocjenim pogrebnim darovima. Grobovi, veoma slični ovom iz Velike grude, označeni kao kneževski, istraženi su u tumulima Mala gruda i → Boljevića gruda. U najstarijem (centralnom) grobu nađeno je osam zlatnih karika, odnosno privjesaka (Noppenring), koji su, kao dijadema, krasili tjeme pokojnika. Pet je romboidnog presjeka, sa prebačenim krajevima (tip Levkas), a tri su u vidu otvorenih alki (tip Mala gruda). U ovom grobu bilo je i predmeta izrađenih od bronze – pljosnata sjekira i dva noža. Sjekira je izrazito izduženog tijela i zaobljenog sječiva (livena od legure bakra i arsena). Slični oblici potiču iz Egeje i Italije. Veći nož, trapezoidnog oblika, sa dva srpasta završetka završava se trnom za dršku. Sredinom sječiva pruža se naglašeno zaobljeno rebro. Drugi, manji (dvosjekli) nož, slične forme, izrađen od tankog (bronzanog) lima, odlikuje iskucano sječivo i široki trn za učvršćivanje drške. U centralnom grobu nađena je i alatka (čekić ili brus) načinjena od silikatne stijene. Sa druge strane, kljove divljeg vepra česte su u praistorijskim grobovima, gdje su prilagane kao istaknuto obilježje za uvaženog ratnika i lovca. Keramička zdjela, proširenog oboda (tanjir ili kadionica), iz najstarijeg groba, na niskoj koničnoj nozi, dekorisana je brazdastim urezivanjem cik-cak traka, koje površinu posude dijele na četiri jednaka polja. Slično dekorisana grnčarija nađena je u više istovremenih tumula u Crnoj Gori (→ Rubeža, Mala gruda, Boljevića gruda, → Mogila na Rake) i smatra se da je u vezi sa jadranskim tipom ljubljanske kulture, ili nešto kasnijom cetinskom kulturom. Međutim, izrazito regionalni oblici, kao i osoben način ukrašavanja keramike iz Male grude, Velike grude i drugih istovremenih tumula u južnoj regiji Crne Gore, protive se ovom tumačenju, jer upućuju na zaključak da je u toj oblasti, krajem bakarnog i početkom bronzanog doba, nastala osobena varijanta u keramičkoj produkciji – nazvana facies Kotor. Apsolutni datum, dobijen 14C analizom ostatka drveta, pokazuje da je najstariji grob u tumulu Velika gruda nastao najkasnije do 2800. i 2700. g. p. n. e., odnosno da je prvobitni tumul bio netaknut narednih hiljadu godina. Dakle, mnogo kasnije, tokom srednjeg bronzanog doba, u Velikoj grudi, na vrhu prvobitnog tumula, ponovo je formiran centralni grob, ali drugačijeg izgleda i sadržaja. Ovog puta to je grob sa više sahranjenih individua i skromnim prilozima u vidu nakita izrađenog od bronzane žice (vitičanke). Ubrzo, sahranjivanje je nastavljeno u više slično oblikovanih grobova, od kojih su najmlađi opredijeljeni u kasno bronzano doba. U grobovima iz bronzanog doba, osim ostataka skeleta pokojnika, kao najvažniji arheološki nalazi ističu se grnčarija i nakit. U najčešće keramičke oblike spadaju kruškolike amfore neprofilisanog oboda sa dvije ili četiri drške povezane uskim plastičnim trakama, koje se pružaju duž ramena i trbuha ovih posuda. Nijesu rijetki ni pehari jednostavnih oblika sa jednom ili dvije drške. Kao najčešći nalazi od metala, ističu se vitičanke (ukrasi za kosu) načinjene u vidu opruga, od bronzane žice, koje se završavaju pljosnatim spiralnim namotajima. Takođe, česta su i kalotasta dugmad – toke sa ušicom za prišivanje, izrađene od bronzanog lima. Nakit od bronze iz tumula Velika gruda, opredijeljen u srednje i kasno bronzano doba, uklapa se u široko rasprostranjenu zbirku takvih nalaza na Balkanskom poluostrvu, kao i u drugim oblastima jugoistočne Evrope. Na teritoriji Crne Gore takav nakit nije rijedak ni u drugim tumulima iz tog doba. Sa druge strane, grnčarija iz Velike grude, naročito amfore, pokazuje regionalne karakteristike, koje se ogledaju u oblicima tih posuda i njihovoj dekoraciji. Ponegdje, kao u pećini → Vranjaj kod → Herceg Novog nađeni su ulomci takve grnčarije, što ukazuje da je u priobalju Crne Gore, tokom bronzanog doba, postojala objedinjena etno-kulturna skupina, koja se razlikovala od susjeda nastanjenih duž istočne obale Jadrana. Posljednji grobovi ukopani u tumul Velika gruda, jedan iz gvozdenog doba (VII v. p. n. e.), a drugi iz srednjeg vijeka uklapaju se u etno-kulturni milje tih razdoblja na teritoriji Crne Gore. Prvi pripada → Ilirima, za koje se pouzdano zna da su tokom starijeg gvozdenog doba naseljavali crnogorsko priobalje, a drugi, sa recentnim nalazima, na svoj način ilustruju srednjovjekovnu, kao i poznije epohe u Tivatskom polju. Rezultati istraživanja tumula Velika gruda značajno dopunjuju saznanja o dalekoj prošlosti u južnoj regiji Crne Gore, kada su u bakarnom dobu, u toj oblasti, vladali moćnici sahranjeni sa insignijama, koje ih svrstavaju u neprikosnovene vladare ili kneževe. Sa druge strane, grobovi iz bronzanog doba u ovom tumulu nameću zadatak da se, u etno-kulturnom pogledu, podrobnije ispita priobalje Crne Gore, sa njenim zaleđem, gdje su očigledno u to doba boravile zajednice kadre da se u mnogo čemu razlikuju od susjeda.

M. Lazić

Analize drevne DNK

Među prvim rezultatima analizirane drevne DNK sa teritorije Crne Gore nalazi se serija od 17 individua sa tumula Velika gruda. Genomski analizirane individue stratigrafski se vezuju za gornji kameni plašt koji je na osnovu ugljenisanog drveta datovan u rasponu oko 1500–1058. g. p. n. e. Pronađeno je 125 individua u bronzanodobnim slojevima tumula u okviru 10 grupnih grobova i 33 sahrana u amforama. Pet od ovih 17 analiziranih individua direktno je datovano metodom akceleratorne masene spektrometrije (AMS) sa dobijenim rasponom između 1414. i 1058. g. p. n. e. na 95 % pouzdanosti. Nešto povišene izotopske vrednosti δ13C od –17,0 ‰ i –17,7 ‰ kod dvije individue u kombinaciji sa vrijednostima δ15N od oko 8,9–10,0 ‰ upućuju na zaključak o mogućem fotosintetskom uplivu C4 biljaka, poput prosa, u ishrani, dok su kod ostalih individua dobijene izotopske vrijednosti u skladu sa očekivanim vrijednostima za konzumaciju terestrijalnih izvora vezanih za unos C3 biljaka. Rezultati genomske analize ukazuju na oko 50 % nasljeđa anadolskog porijekla, koje vjerovatno potiče od neolitskih doseljenika na područje Balkana, zatim, oko 18 % nasljeđa koje se može vezati za autohtone balkanske lovce i sakupljače, te tek oko 12 % nasljeđa koje početkom bronzanog doba dolazi na Balkan iz istočnoevropskih stepa, a vezano je za prodor nosilaca Jamnaja kulture. Jedna analizirana individua opredijeljena u rano gvozdeno doba ima umanjen postotak anadolskog genetskog naslijeđa. Zabilježeno je prisustvo tri srodničke skupine među analiziranim individuama, ali su individue u okviru svake skupine uglavnom sahranjene u različitim grobnim cjelinama. Pet individua nema srodničke veze sa ostalim analiziranim individuama.

D. Borić