Neolit, mlađe kameno doba, epoha na prelazu između mezolita i bakarnog doba. Razvoj neolita na teritoriji Crne Gore mora se posmatrati u okvirima dva veća, geografski izdvojena, kulturna regiona – primorskom i kontinentalnom, s mogućnošću postojanja i jednog prelaznog, u kome su se miješali uticaji oba regiona. Istovremeno se u okvirima navedenih regiona razvoj neolita mora sagledati kroz tri razvojne faze – kroz stariji, srednji i mlađi. Rezultati istraživanja neolitskih lokaliteta na području Crne Gore omogućavaju da se relativno pouzdano mogu naznačiti osnovne karakteristike neolitskih kultura – nastanak i razvoj, materijalna i duhovna kultura, međusobni odnosi i veze sa susjednim oblastima. Ispitani neolitski lokaliteti na području Crnogorskog primorja i njegovog neposrednog zaleđa utvrđuju, s jedne strane, veze neolita sa prethodnom mezolitskom kulturom, a sa druge sa kulturom koja slijedi neolitu, što omogućava praćenje razvoja neolita kroz sve faze, s tim da je u starijoj fazi moguće izdvojiti i tri uža razvojna stupnja. Starijem neolitu Crnogorskog primorja i njegovog zaleđa pripada sloj III potkapine → Crvene stijene, zatim sloj Ia pećine → Vranjaj na Orjenu iznad → Herceg Novog, sloj Ia pećine → Spila u brdu iznad Perasta i kulturni sloj u → Koroninoj pećini, u neposrednoj blizini Cetinja. Pri tome je bitno istaći da sloj III Crvene stijene i sloj Ia pećine Vranjaj, označavaju prvi razvojni stupanj starijeg neolita, dok najstariji sloj pećine Spile, obilježen kao sloj Ia i sloj Koronine pećine, označavaju drugi i eventualno treći stupanj, kojim se već ulazi u srednji neolit. U okviru prednjeg, potrebno je dodati da se kroz sva tri razvojna stupnja starijeg neolita Crnogorskog primorja i zaleđa zadržavaju osnovne karakteristike prethodne, mezolitske epohe, koju obilježava lovačko-sakupljačka privreda i tehnika grubog okresivanja u izradi kamenih alatki. Prisustvo keramike je jedini element koji ove slojeve opredjeljuje u epohu neolita, koja pored zemljoradnje, stočarstva, tehnike glačanja i bušenja kamena predstavlja jedno od osnovnih obilježja neolita. Keramika koja pripada starijem neolitu Crnogorskog primorja i zaleđa, okarakterisana je sudovima uglavnom grube fakture, ukrašene najčešće tehnikom utiskivanja i urezivanja. Pored noktiju, prstiju i nekih primitivnih instrumenata, u ukrašavanju utiskivanjem često je korišćen i rub jedne vrste školjke, poznate pod imenom kardium (Cardium spp.), pa se čitava kultura starijeg jadranskog i šire mediteranskog kulturnog kruga, gdje su uočene slične manifestacije, naziva kardium-impreso (cardium-impresso) kultura. Elementi ovako obilježenog starijeg jadranskog neolita dopiru duboko i u kontinentalne djelove Crne Gore, gdje su konstatovani u stratumu II pećine → Odmut u kanjonu Pive, u kome leže iznad keramike, tzv. starčevačke kulture, koja obilježava stariji neolit centralno-balkanskog područja. Ovo pokazuje da su prvi kontakti neolitske populacije iz područja Pive ostvareni sa neolitskim zajednicama centralnog Balkana, pa tek onda sa zajednicama sa područja Jadrana. Srednji neolit na području Crnogorskog primorja i zaleđa, nazvan i Danilo kultura po istoimenom lokalitetu u blizini Šibenika u Dalmaciji, konstatovan je u stratumu II Crvene stijene, sloju Ib pećine Spile i sloju Ib pećine Vranjaj. Uglavnom je riječ o keramici specifičnih oblika sa ukrasima izvedenim urezivanjem. Inače, materijal je jako siromašan, pa se stiče utisak da je ova faza u razvoju neolita na području Crnogorskog primorja i njegovog zaleđa kratko trajala. Zadnja faza u razvoju neolita na području Crnogorskog primorja i zaleđa, odnosno mlađi neolit, po svojim osnovnim karakteristikama pripada kulturi zvanoj Hvar-Lisičići, sa područja Dalmacije i za sada je jedino dokumentovana u sloju Ic pećine Spile, gdje je bogato prezentovana keramičkim materijalom, koji oblicima sudova, fakturom i posebno načinom ukrašavanja, u okviru koga se srijeće i tehnika slikanja, u potpunosti odgovara ovoj kulturnoj grupi. U kontinentalnom području Crne Gore, u njenom sjeveroistočnom i sjeverozapadnom dijelu, ispitani lokaliteti pokazuju da se neolit razvijao pod uticajima starčevačke i vinčanske kulture, čija se matična područja nalaze u Podunavlju, odnosno centralnom Balkanu. Za razliku od jadranskog područja, otkriveni lokaliteti predstavljaju naselja formirana pod otvorenim nebom, što je jedna od karakteristika neolita kontinentalnog područja Crne Gore, mada se mora napomenuti da se za staništa i dalje koriste pećine, o čemu svjedoči pećina Odmut. Međutim, činjenica da se u pećini Odmut miješaju elementi jadranskog i kontinentalnog neolita, ova oblast se može, u izvjesnom smislu, smatrati nekom vrstom prelazne zone. Na lokalitetu → Kremeštice u selu Petnjiku kod Berana otkriveno je omanje naselje, formirano pod otvorenim nebom, sa nadzemnim kolibama, koje je, sudeći po samo jednom tankom kulturnom sloju, relativno kratko trajalo. Arheološki nalazi opredjeljuju ovaj lokalitet u nešto mlađu fazu starijeg neolita, odnosno u mlađu fazu starčevačke kulture, obilježene kao Starčevo IIa, što pokazuje da najstarije neolitsko naselje u kontinentalnom dijelu Crne Gore nije formirano na samim počecima razvoja starijeg neolita centralnog Balkana, već nešto kasnije, pa time u hronološkom pogledu zaostaje za neolitom jadranske regije, odnosno Crnogorskog primorja. Dalji razvoj neolita u kontinentalnom dijelu Crne Gore obilježava naselje formirano na blagom prevoju uzvišenja → Beran krš, u Beran Selu, u blizini Berana. Ovo naselje sadrži brojne elemente karakteristične za mlađi neolit centralnog Balkana, tj. pokazuje zajedništvo sa vinčanskom kulturom. Kako se, međutim, već od najstarijeg stambenog horizonta Beran krša mogu zapaziti i elementi koji nijesu vinčanski i koji daju osoben pečat mlađeneolitskoj kulturi ovog područja, to bi se kultura, kojoj pripada lokalitet Beran krš, iz ovih razloga mogla smatrati posebnim facijesom neolitske kulture centralnog Balkana. Na osnovu rezultata dobijenih sa istraženih lokaliteta na području Crne Gore i pored toga što nedostaju određeni podaci, ipak se mogu sagledati osnovne karakteristike neolitskih kultura, utvrditi proces neolitizacije Crne Gore, razriješiti pitanja relativne i apsolutne hronologije i naznačiti osnovna populaciona i kulturna prožimanja. Proces neolitizacije Crne Gore prvo je zahvatio područje Crnogorskog primorja i njegovo zaleđe, da bi se nešto kasnije prenio i u kontinentalne djelove Crne Gore. Završetak mlađeneolitske kulture i na Crnogorskom primorju i u kontinentalnim djelovima dogodio se približno u isto vrijeme, kako to pokazuju sadržaji eneolitskih slojeva iz stratuma II pećine Spile i najmlađeg stambenog horizonta Beran krša, u kojima su prisutni elementi ranog jadranskog eneolita, koji pripadaju tzv. nakovanskoj kulturi. U hronološkom smislu, tranzicija i rani neolit, po kalibriranim datumima obuhvatili su period 6.200/6000–5.900. g. p. n. e. (5.500–4.500. g. p. n. e., u starijoj literaturi), srednji neolit 5.900–5.400/5.300. g. p. n. e. (4.500–3.800. g. p. n. e.) i kasni neolit 5.400/5.300–4.500/4.200. g. p. n. e. (3.800. i 3.000. g. p. n. e.).