Svač, višeslojni lokalitet i srednjovjekovni grad na 20 km sjeveroistočno od Ulcinja. Sagrađen je na jednom od grebena Šaskog brda, koje se pruža od sjeverozapada prema rijeci Bojani, između Šaskog jezera na jugu i Anamalskog polja na sjeveru i sjeveroistoku. Naselje je počelo da se formira još u praistoriji, oko Šaskog jezera. Arheološka istraživanja su obavljena 1985, 2012, 2015, 2016. i 2019. godine. Tokom istraživanja 1985. na istočnom kraju podgrađa nađeno je par ulomaka neolitske grnčarije, komadi kvarca i sileksa. Takođe, pronađena je i eneolitska (→ Bakarno doba) i bronzanodobska grnčarija (→ Bronzano doba). Prva jasna svjedočanstva o formiranju naselja na ovom mjestu pripadaju ilirsko-helenističkom periodu. To su ostaci megalitskih zidova, koji se mogu vidjeti na nekoliko mjesta duž sjeverne strane, ispod srednjovjekovnih bedema. Na padinama istočno od Svača pronađeni su ulomci helenističke keramike. Svač je podignut na zapadnoj strani župe → Oblik, što prostorno i administrativno odgovara današnjem Anamalskom polju i jednom dijelu oblasti koja seže prema Krajini. Kao episkopsko mjesto, grad se prvi put pominje u falsifikovanoj buli pape Zaharija iz 743, zatim u falsifikovanoj buli pape Aleksandra II, iz 1067. kada potpada pod Barsku arhiepiskopiju. Oko 1183. Svač je osvojio veliki srpski župan Stefan Nemanja (1166–1196). Smatra se da su 1242. Mongoli porušili grad, što potvrđuju i arheološki podaci, posebno da je pustoš u podgrađu polovinom XIII v. izazvana upravo njihovim razaranjima. U drugoj polovini XIII v. kraljica Jelena Anžujska Nemanjić (1236–1314), supruga srpskog kralja Uroša I Nemanjića (1243–1276), obnavlja grad. Tada dovodi franjevce konventualce koji podižu romanogotičku Crkvu Svete Marije, smještenu na sjeveroistočnom kraju podgrađa. Tokom XIV v. Svač doživljava privredni vrhunac, kada kuje i svoj novac (→ Numizmatika). Pod vlašću Balšića krajem XIV v. Svač gubi svoju nekadašnju snagu. U vrijeme venecijanske uprave grad i dalje propada, mada je episkopija nastavila da živi još neko vrijeme. Oko 1470. sveden je na nivo sela, a 1553. bio je potpuno pust. Srednjovjekovni Svač se sastoji od gornjeg grada i podgrađa. Osnovan je u vrijeme konsolidacije vizantijske vlasti početkom VI v., i može se povezati sa graditeljskom aktivnošću Justinijana I (525–567). Vjerovatno je u ovom periodu nastao sjeverni bedem, na istoj liniji u kojoj je i do danas očuvan. U podgrađu je otkopan veliki funerarni objekat iz VI v., zidan od kamena i maltera. Podijeljen je na tri prostorije od kojih se u zapadnoj nalaze dvije zidane grobnice. Pokojnici u njima su sukcesivno sahranjivani od VI do X vijeka. Vremensko opredjeljenje grobnice počiva na velikom broju nalaza, među kojima su najvažnija tri primjerka kopči tipa „Korint” i kopča tipa „Balgota”, zatim „mačkolike fibule” i fibule u obliku golubice. Najmlađem horizontu sahranjivanja u ovim grobnicama pripada prsten sa kupastom glavom, koji je karakterističan za prostor istočnog i srednjeg Balkana u periodu X–XI vijeka. U grobnici je pronađena velika količina kuhinjske grnčarije (lonci, crepulje, vršnici) i ulomci „globularnih” amfora i južnoitalskih amfora IX–X v., kao i ulomci crvenom bojom slikanih krčaga. Izuzetan nalaz je tzv. „posuda za so”, rađena od jelenjeg roga, datovana u IX vijek. Sljedeći kulturni sloj iz XI–XII v. hronološki je opredijeljen na osnovu ulomaka vizantijskih amfora i uobičajenog slovenskog kuhinjskog posuđa. Ovaj funerarni objekat je sagrađen ispred ranohrišćanske bazilike, koja se po svemu sudeći nalazi na mjestu Crkve Svete Marije. Utvrđenje je zadržalo iste unutrašnje dimenzije, ali je ojačano obnovom sjevernog bedema i izgradnjom dvije polukružne kule. Moguće je za ovu fazu vezati i izgradnju kapija koje su branile prilaze gradu sa sjevera i juga. Ova faza obnove na Svaču je sinhrona vremenu uspona dukljanske države (→ Duklja). Periodu XII v. vjerovatno pripada većina crkvi iz podgrađa, čije se ruševine i danas vide. Među njima najzanimljivija je crkva ispod sjevernog bedema, čiji su zidovi očuvani u visini od 2,5 m. Nalazi fresaka u sloju ukazuju da je bila živopisana. Poznosrednjovjekovni Svač ima tri sloja – najstariji sloj prve polovine XIII v., prisutan je u cijelom predziđu sjevernog bedema u njegovoj istočnoj polovini. Nastao je po podizanju predziđa, a zatvoren je njegovim rušenjem. Do ove obnove je došlo u kratkom periodu poslije Nemanjinog zauzeća Svača 1185, a prije mongolske najezde sredinom XIII v., kada je grad doživio najveća razaranja. Sjeverni bedem je na zapadnoj polovini, u dijelu gdje je uz njega prislonjena mlađa četvorougaona kula. U sljedećoj fazi najveće obnove, u periodu poslije mongolskog upada, a najkasnije do početka XIV v., izvršena su nova ojačanja. Tada je podignuta četvorougaona kula na uglu sjevernog bedema, a u isto vrijeme su obnovljeni ili iznova podignuti istočni i zapadni bedem sa većim kulama. Predziđe je obnovljeno i tom prilikom je u okviru njega podignuta manja crkva sa polukružnom apsidom. Nalazi površinskog sloja, nastalog poslije ove obnove pripadaju XIV–XV v., kao i većina stambenih objekata vidljivih danas u gornjem gradu. Duž ruba spoljnje linije podgrađa nalaze se ostaci pet crkava. Ostala površina je pusta, djelimično vještački zaravnjena, na kojoj se pretpostavlja prisustvo velikog naselja sa desetinama građevina o kojima se ništa ne zna. Iskopavanja 2012. otkrila su postojanje većeg manastira na zapadnoj strani podgrađa, u koji se ulazilo kroz masivnu kulu. Ulazni dio kule je bio živopisan. Uz kulu su prizidane 3 monaške grobnice sa pregradama za ekskarnaciju tijela, od kojih je jedna datovana u vrijeme vizantijskog cara Aleksija III Anđela (1195–1203). Na nešto višem nivou, na stijeni otkrivena je mala kapela sa kriptom i prostrana porta crkvice sa grobnicom u sjeverozapadnom uglu. U unutrašnjosti manastirskog dvorišta, sa južne strane kule, otkopano je groblje, sa preko 60 pokojnika. Otkivene su i velike zajedničke grobnice, a nekoliko skeleta je pronađeno sa vrhovima strijela među kostima bedara. Groblje je nastalo nakon rušenja kule-kapije, po svemu sudeći u mongolskom napadu 1242, o čemu svjedoče grobne konstrukcije rađene od tesanika sa ostacima živopisa. Pronađena je još jedna kapela kripta, nešto sjevernije, kao i jednobrodna, popločana crkva. Otkopani su i ostaci palisadnog bedema na samom ulazu u podgrađe i ostaci jednog velikog objekta. Po napuštanju grada ovdje se naseljavaju stočarske zajednice tokom ljetnjih ispaša pod vojvodom Nikom Hermanom, starješinom plemenske družine Pamaliota, koji se poslije povlačenja Mlečana 1423. smjestio oko Svača i u predjelima oko Zabojane, započevši proces naseljavanja i izgradnje novog staništa u obliku toloidnih kuća od kamena. Tada je nastala jedna velika pravougaona palisadna struktura, napravljena na prostoru manastira i južnije (dimenzija 40 x 32 x 45 m). Njena funkcija nije jasna. Tokom iskopavanja 2015. u unutrašnjosti Crkve Svetog Jovana iz 1300, pronađen je veliki broj keramičkih i metalnih predmeta (novca, djelova crkvenih predmeta i dr.), zatim veoma dobro očuvan komad odežde velikodostojnika i drugih predmeta. Nalazi potiču iz srednjeg vijeka. Istraživanja su pokazala, u odnosu na veličinu prostora, veliki broj sahranjivanja unutar crkve, ali nijesu nagovijestila mogućnost postojanja starijeg hrama iz IX–XI v., za koji se pretpostavljalo da postoji nakon istraživanja 1985. godine. Istraživanja 2016. usredsredila su se na unutrašnjost Crkve Svetog Jovana. Ona su potvrdila postojanje starije crkve, koja je najvjerovatnije stradala u mongolskom razaranju grada 1242. godine. U potpunosti je istražena unutrašnjost crkve i kule – zvonika. Crkva Svetog Jovana je bila ispunjena grobovima. U gotovo svim slučajevima radi se o slobodno ukopanim pokojnicima bez konstrukcije, ili nju čini nekoliko nasatice postavljenih ploča, više glave ili na bočnim stranama, u visini grudi pokojnika. Izuzetak predstavljaju dvije zidane grobnice, jedna otkrivena u južnom luku apside, i druga sagrađena duž horske pregrade na južnoj strani crkve. Gotovo svi pokojnici su sahranjeni sa orijentacijom zapad–istok, izuzev tri skeleta otkrivena u sjeverozapadnom uglu crkve, dva dječija skeleta sahranjeni sa istočne i zapadne strane horske pregrade. Posebno se izdvaja grobna konstrukcija koja se nalazi uz horsku pregradu. Na prostoru crkve i kule, u grobovima i kulturnim slojevima nađeno je 280 predmeta. Najstarijem vremenskom periodu pripadaju fragmenti keramičkih posuda bronzanog i → gvozdenog doba, tačnije vremenu korišćenja stjenovite hridi kao prirodnog refugijuma. Vremenu podizanja prvobitnog utvrđenja u VI v. uglavnom pripadaju pojedini vrhovi gvozdenih strijela i strijela sa tulcem, koje su rađene za samostrele. Ovom periodu pripadaju i fragmenti lonaca rađenih od dobro prečišćene zemlje, fine fakture, oker boje pečenja, kod kojih je gornji konus ukrašen pravilnim i dubokim, tzv. češljastim ornamentom. Istom vremenskom periodu pripadaju i fragmenti posuda sive boje pečenja i mrkih i sivih keramičkih lonaca, priglačane fakture. Vremenu dolaska Slovena i daljem životu na Svaču možemo pripisati jednu bronzanu naušnicu rađenu od tanke bronzane žice sa malim, u obliku slova „S” završetkom. Preostali arheološki nalazi mogu se direktno vezati za vrijeme podizanja crkve i njene obnove na kraju XIII vijeka. Može se pretpostaviti da je ispod sadašnje crkve ili u njenoj neposrednoj okolini postojala starija crkva sa koje potiče nađena preromanička plastika. Periodu podizanja postojeće crkve pripada nekoliko bakarnih, čankastih novčića kovanih u Solunu, nađenih unutar crkve, a početku XIII v. pripada novac Pietra Ziania, mletačkog dužda (1205–1229). I pored toga što su novčići korodirali i uglavnom teško prepoznatljivi, možemo reći da ima i kotorskih, dubrovačkih i mletačkih srebrnih novčića iz XIV–XV vijeka. Nađen je i jedan srebrni poljski groš, koji pripada kralju Sigismundu III (1587–1632). Od ukupno 128 novčića, najveći broj čine turske srebrne akče i aspre. Većina medaljona i raspeća nađenih na skeletima ili u grobnim ispunama pripadaju poznim vremenskim periodima, ili vremenu kada je u XVII v. crkva izgubila svoju primarnu funkciju i postala svojevrsna nekropola za sahranjivanje okolnog stanovništva. Tokom 2019. istraživanja su bila usredsređena na franjevačku Crkvu Svete Marije, u donjem gradu. Prilikom istraživanja uklonjena je veća količina obrušenog materijala u crkvi, od kojeg su izdvojena dva sloja. Prvi je nastao u XX v., kada je crkva stradala u zemljotresu 1979. godine. U tom sloju pronađen je veći broj komada arhitektonske plastike, poput fragmenata prozora, portala, vijenaca i oltarske pregrade, kao i dijelovi dvije kropionice koje su imale udubljenje u vidu školjke, i jedna djelimično očuvana skulptura lava. Sljedeći, stariji sloj rušenja nastao je ukopavanjem grobova nakon napuštanja crkve. Vrijeme u kome je ovaj sloj nastao opredjeljuje se u XVII v., na osnovu pronalaska novčića iz tog vremena u grobovima. Otkriveni su ostaci dva nivoa poda, od kojeg je niži pripadao starijoj crkvi, koja za sada nije datovana. Jedan čankasti novac iz sloja koji se prostire ispod sloja rušenja i fragmenti preromaničke plastike u tom pogledu predlažu okvirno datovanje IX–XII vijek. Nalaz od velikog značaja jeste grobnica prizidana uz južni zid crkve, ispred oltarske pregrade. Grobnica je istovremeno građena sa crkvom, što je dokazano njenim odnosom građenja sa oltarskom pregradom. Nažalost, novovjekovne sahrane i prekopavanja u tom dijelu su u potpunosti devastirale originalnu konstrukciju groba, ali na osnovu njegovog položaja, arkosolijuma grobnice, i činjenice da je u gornjem nivou bila živopisana, možemo zaključiti da je riječ o ktitorskom grobu neke važnije ličnosti Svača toga vremena. Izvan crkve istraživanja su vršena kod njenog sjeverozapadnog ugla, gdje se nalazi kompleks zidanih grobnica istraživanih 1985. godine. Osim osteološkog materijala, koji je ponovo pohranjen na isto mjesto nakon istraživanja, otkriveno je 6 novčića iz XV v., bronzani prsten i vrh gvozdene strijele.