Srednjovjekovna arheologija, disciplina u arheologiji koja proučava period koji počinje političkim i vojnim kolapsom Zapadnog rimskog carstva u V v., a završava se pomorskim otkrićima u XV i XVI vijeku. Za razliku od praistorijske i klasične arheologije koje su bile utvrđene oblasti proučavanja na prelazu iz XIX u XX v., moderna srednjovjekovna arheologija, kao akademska disciplina, nije se uspješno razvijala sve do poslije Drugog svjetskog rata, dok je većina vodećih arheoloških publikacija iz ove oblasti počela da se objavljuje u vremenu između 50-ih i 70-ih godina XX vijeka. Mnogi srednjovjekovni gradovi leže u osnovi modernih evropskih gradova, ali sve do velikih razaranja u Drugom svjetskom ratu mogućnosti istraživanja nijesu mogle biti dostupne arheolozima i arheološkoj nauci. Arheolozi postaju neodvojivi dio velikih projekata obnove od 1945. jer su tada stvoreni uslovi za vršenje tzv. zaštitnih arheoloških iskopavanja koja su bila neophodna. Takođe, dugo vremena prvenstvo u istraživanju imali su antički lokaliteti, kao i lokaliteti na Bliskom istoku, prije svega Egipat i prostor Mesopotamije, tako da se srednjovjekovna arheologija razvijala sporo i u sjenci velikih arheoloških otkrića XIX i prve polovine XX vijeka. Rani srednji vijek je prva faza u istraživanju srednjovjekovne arheologije i u zavisnosti od oblasti, da li su arheološki lokaliteti na Mediteranu ili u kontinentalnim i sjevernim djelovima Evrope, on se različito i proučava. U južnim djelovima Evrope, gdje se kontinuitet rimske civilizacije nastavio kroz vizantijsku kulturu, privredu i umjetnost, arheologiju su pratila iskopavanja različitih zaostavština vizantijskog svijeta, naročito u epohi cara Justinijana I (527–565), ali i kasnije. U mnogim djelovima sjeverne i istočne Evrope, rani srednji vijek se posmatra kao proširenje praistorije ili protoistorije. Na primjer, u Skandinaviji, period od V do VIII v. naziva se germansko → gvozdeno doba, a period između 800. i 1.050. poznat je kao doba Vikinga. Srednjovjekovni period u germanskim krajevima počinje tek oko 1.050. usvajanjem hrišćanstva. Još jedno teorijsko pitanje koje je zainteresovalo arheologe koji se bave ranim srednjim vijekom je etnogeneza. Ovo interesovanje je počelo u XIX i početkom XX v. sa porastom nacionalizma u mnogim regionima Evrope. Srednjovjekovna arheologija u Crnoj Gori počela je veoma rano, britanskim istraživanjima → Duklje sa → Džon Arturom Raskinom Munrom na čelu, koji je otkopao ranohrišćanski kompleks iz VI–IX v., pa se može kazati da je ovo i zvanično početak sistematskog proučavanja srednjeg vijeka u Crnoj Gori. Njegova istraživanja je nastavio → Pijero Stikoti, ali je on svoju pažnju više usmjeravao na klasični Rim i kasnu antiku. Ipak, sve do poslije Drugog svjetskog rata nije bilo značajnijih istraživanja. Radovi → Pavela Apolonoviča Rovinskog, Teodora Ipena (Theodor Ippen), Johana Prezela (Johann Pressel), → Ćirila Metod Ivekovića, Ivana Jastrebova, Aleksandra Deroka, → Đurđa Boškovića uglavnom su se bazirali na dokumentovanju stanja na terenu (fortifikacije, sakralni i profani objekti, → Epigrafika), dok sistematskih istraživanja nije bilo, ili su se obavljala raščišćavanja terena u cilju izrade tehničke dokumentacije arhitektonskih ostataka. Poslije Drugog svjetskog rata stanje se uveliko popravilo. Počela su velika istraživanja srednjovjekovnih lokaliteta pod rukovodstvom Đurđa Boškovića, → Jovana Kovačevića, → Vojislava Koraća, → Olivere Velimirović-Žižić, → Pavla Mijovića, → Ilije Pušić, → Jovana Martinovića i dr. Istraživani su i objavljeni rezultati iskopavanja: → Starog Bara, Ratca (→ Bogorodica Ratačka), Svetomiholjske → Prevlake, → Doljana, Svetog Tome u Kutima (→ Crkva Sv. Tome u Kutima), Svetog Tome u Prčanju (→ Crkva Sv. Tome na Prčanju), nekropole → Mijele, Topoličkog trikonhosa (→ Trikonhos na Topolici) i dr. Veliku polaznu osnovu u razvoju srednjovjekovne arheologije na našim prostorima posebno su imali radovi Đurđa Boškovića, o istraživanju Starog Bara, i Jovana Kovačevića, koji je objavio istorijsko-arheološki presjek ranog srednjeg vijeka (od VI do XI v.) na prostoru Crne Gore. Nakon manjeg intenziteta u istraživačkim radovima srednjeg vijeka tokom 70-ih godina XX v. (→ Ulcinj, → Martinićka gradina), u periodu tokom osamdesetih godina vršen je prilično veliki broj istraživačkih radova sistematskog i zaštitnog karaktera. Istraživani su manastiri na Skadarskom jezeru (→ Beška, → Starčevo, → Moračnik, → Bogorodica Krajinska), manastir na → Ćipuru, manastir → Podlastva, Martinićka gradina, Stari Bar, Ratac, → Kotor, → Budva, Ulcinj, → Svač i dr. Mnogi od ovih lokaliteta nijesu publikovani ili su objavljeni poslije dužeg vremena i sumarno, tako da su analize arheološkog materijala (keramike, stakla, metala) i antropološke analize uglavnom izostale. Posljednjih dvadesetak godina istraživano je na velikom broju arheoloških lokaliteta, pa se može reći da je srednjovjekovna arheologija obuhvatila različite periode od VI do XVI vijeka. Od velikih i sistematskih istraživanja značajna su istraživanja Starog grada Bara, Svetomiholjske Prevlake, → Velikog pijeska, Svača, → Samograda, → Tumbarica, → Brskova, → Đuteze, → Obluna, → Žabljaka Crnojevića i dr.
Literatura: И. Јастребов, „О православним српским старим и новим црквама у скадарском округу”, Гласник СУД, 1880, 258–389; J. A. R. Munro, W. C. F. Anderson, et al., „On the Roman town of Doclea in Montenegro: communicated to the Society of antiquaries by J. A. R. Munro, W. C. F. Anderson, J. G. Molne and F. Haverfield”, Westminster, 1896; Ć. Iveković, „Spič (Sutomore)”, Hrvatski ilustrovani kalendar, Zadar, 1906, 112–115; J. Presel, „Die Ausgrabungen von Ratac, Jahbuch des Kunst istorischen institutes ser K. U. K”, Zenntralkomission fur Denkmalplerge, I–IV, 1913, 30–45; А. Дероко, „У Бодиновој престоници – путописне архитектонске забелешке из Скадра – града Росафа – и околине”, Старинар, V, 1928–1930, 1930, 128–151; Ђ. Бошковић, „Извјештаји и кратке бјељешке са путовања”, Старинар, VI, 1931, 140–189; Ђ. Бошковић, В. Кораћ, „Ратац”, Старинар, VII–VIII, 1956–1957, 1957, 39–75; J. Kovačević, I. Pušić, „Iskopavanja na ruševinama crkve svetog Tome u Kutima – Boka Kotorska”, Arheološki pregled, 1, 1959, 156–159; Ђ. Бошковић, Стари Бар, Београд, 1962; O. Velimirović-Žižić, „Bar–Topolica, crkva sa nekropolom”, Arheološki pregled, 8, 1966, 148–149; J. Ковачевић, „Од досељења Словена до краја ХII вијека”, Историја Црне Горе, I, Титоград, 1967, 281–446; V. Korać, J. Kovačević, „Crkva svetog Tome u Prčanju u Boki Kotorskoj”, Zbornik Filozofskog fakulteta, XI–1, Beograd, 1970, 107–114; I. Pušić, „O naselju Rose u srednjem vijeku”, Istorijski zapisi, 3–4, 1977, 731–741; Е. Зечевић, „Резултати истраживања средњевековног Свача”, ГСАД, 5, 1989, 112–117; П. Мијовић, М. Ковачевић, Градови и утврђења у Црној Гори, Београд–Улцињ, 1975; P. Mijović, „Ranohrišćanski spomenici Prevalisa”, Pradavne i davne kulture Crne Gore, Titograd, 1987; J. Martinović, „Prolegomena za problem prvobitne crkve svetog Tripuna u Kotoru”, Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji, 30 (1), 1990, 5–29; P. A. Rovinski, Crna Gora u prošlosti i sadašnjosti, Cetinje, 1994; Đ. Janković, M. Živković, et al., „Miholjska Prevlaka, Istraživanja u 1997.”, Glasnik Srpskog arheološkog društva, 14, 1998, 137–143; P. Sticotti, Rimski grad Doclea u Crnoj Gori, Podgorica, 1999; М. Милинковић, „Резултати археолошких ископавања вишеслојног налазишта у луци Росе 1998 г. са посебним освртом на налаз копче типа «Коринт»”, Музејске свеске, 4/5, 2000, 26–42; S. Gelichi, The archaeology of an abandoned town: the 2005 project in Stari Bar, Firenze, 2006; Ђ. Јанковић, Српско Поморје 7.–10. стољећа, Београд, 2007; S. Gelichi (ed.), A town through the ages: the 2006–2007 archaeological project in Stari Bar, Firenze, 2008; M. Guštin, V. Bikić, Z. Mileusnić, Osmanska vremena: priča o Starom Baru, Crna Gora, Koper, 2008; V. Korać, „Doljani, Zlatica, Podgorica, Ostaci ranohrišćanskih građevina”, Zograf, 33, 2009, 1–8; J. Presel, „Ratac 1913”, Matica, 44, 2010, 175–188; V. Korać, „Ostaci manastira Sv. Arhanđela Mihaila na Prevlaci”, Starinar, LI, 2001, 2002, 135–170; Č. Marković, „Manastir Moračnik, neka nova saznanja”,Glasnik narodnog muzeja Crne Gore, I, 2004, 9–18; M. Zagarčanin, Stari Bar – keramika venecijanskog doba, Koper, 2004; Č. Marković, „Graditeljska baština Crnojevića”, Matica, 2011, 587–612; S. Gelichi (ed.), Analizzare lo spazio, analizzare il tempo: Storia di un isolato di Stari Bar, Firenze, 2011; M. Zagarčanin, Ranohrišćanska crkva na Velikom Pijesku, Bar, 2012; М. Загарчанин, „Манастир Ратац и краљица Јелена, Јелена – краљица, монахиња, светитељка”, Тематски зборник радова посвећених краљици Јелени, Манастир Градац, 2015, 85–119; M. M. Zagarčanin, „Srednjovjekovni grad Svač, Rezultati iskopavanja 2012. godine i nova zapažanja”, Nova antička Duklja, VIII, 2017, 177–234; M. Zagarčanin, „Ranosrednjovjekovna nekropola u Mijelama i pitanje Komani-Kroja kulture na našim prostorima”, Nova antička Duklja, IX, 2018, 97–157.
M. Zagarčanin