Kotor (lat. Catarum, Catharum, Decadaron, Decatarum), srednjovjekovni grad u Bokokotorskom zalivu. Nastanak Kotora kao naselja vezuje se za njegovu užu lokaciju. Strme padine sa uzvišenjem brda Sv. Ivan spuštaju se do platoa na morskoj obali, gdje postoje izvori slatke vode. Ovakav položaj naselja je omogućio sve pogodnosti za život. Arheološkim rekognosciranjem naselja Špiljari pronađeni su predmeti kasnobronzanog (→ Bronzano doba) i ranog → gvozdenog doba, kao i ostaci odbrambenih zidova u tehnici suhozida, koji su datovani od VI do IV v. p. n. e. Pisani antički izvori spominju rimsko naselje Acruvium (→ Akruvij), koje bi moglo biti na lokaciji današnjeg Kotora. Iako su na području grada i bliže okoline pronađeni razni pokretni nalazi iz rimskog perioda, od kamene plastike do sitnijih predmeta, još nema sigurnih podataka o lokaciji Acruviuma. Kasniji periodi, od kasne antike do savremenog doba su potvrđeni u bogatom nasljeđu Kotora, od crkava, palata i fortifikacija. Period obnove Kotora od posljedica katastrofalnog zemljotresa 1979. omogućio je da se obave arheološka istraživanja, koja su rezultirala novim saznanjima o istoriji i nastanku grada.

Crkva Sv. Jakov od Lođe

Na temeljne ostatke ove crkve naišlo se praćenjem zemljanog iskopa kanala rađenog za izradu nove infrastrukturne mreže u Starom gradu. O ovoj crkvi se znalo iz literature i arhivskih podataka, gdje se spominje opštinska Lođa na glavnom gradskom trgu. Arheološkim istraživanjima 1982. otkrivena je manja jednobrodna građevina, sa polukružnom uzdignutom apsidom, koja ima sačuvani postament za oltarsku menzu. U podužim bočnim zidovima u unutrašnjosti su sačuvana po tri jaka pilastra, koji su dijelili crkvu na poprečne traveje. U završnim iskopavanjima oko apside naišlo se na još jednu apsidu, sa nešto dubljim temeljima. Sa jedne i druge strane ove apside otkrivena su dva zida iste tehnike gradnje, koja su mogla pripadati nekoj pratećoj prostoriji uz crkvu, ali praćenje ovog nalaza nije bilo moguće jer zalazi ispod fasadnog zida građevine današnjeg hotela „Vardar”. Međutim, jedan fragment kamene plastike uzidan u južni zid, po ornamentici savijene volute i ucrtanim krstom sa proširenim krajevima, koji se datira u XI v., daje nam hronološki podatak o ovoj starijoj crkvi, kao i kontinuitet ova dva sakralna objekta.

Crkva Sv. Marije od rijeke

Crkva pod imenom Koleđata i Blažena Ozana nalazi se u blizini sjevernih gradskih vrata i riječice Škurde. Arheološka istraživanja ove crkve su obavljena 1982. u sklopu arhitektonskih istraživanja. Istraživanja su rađena zbog sanacije objekta koji je bio oštećen u zemljotresu iz 1979. godine. U unutrašnjosti crkve su postojale mnoge grobnice, pretežno od XVI do XVIII v., koje su ranijim radovima (1930) oštećene do dubine 1,6 metara. Zbog ovog se poremetila izvorna hronološka stratigrafija, posebno u glavnom brodu. U prostoru sakristije je pronađeno najznačajnije otkriće za ovaj sakralni objekat. Nakon skidanja podnih ploča, postavljenih u XIX v., otkrivene su dvije zidane kamene grobnice iz XVIII v., orijentisane u pravcu sjever–jug. U iskopu uklonjenih grobnica pronađen je uspravno poboden zabat tegurija oltarske pregrade sa ornamentima preromanske plastike. Na dnu iskopa pronađen je pod od grubo složenih kamenih blokova, dok su se u dužoj osi prostorije nalazila četiri pravilna kamena bloka u krstolikom tlocrtu, a zatim je konstatovano dno sa jednom kamenom kvadratnom pločom sa plitkim kružnim udubljenjem i rupom na sredini. Do rupe su vodili dijagonalno izdubljeni kanalići za oticanje vode, što ukazuje na rimsku stelu za libacije. Radovima na ovom objektu tokom XVII i XVIII v. uništen je gornji dio krstioničkog bazena. U daljim istraživanjima ispod današnje sakristije otkriven je dio temeljnih ostataka polukružne apside starije crkve i na osnovu ovih nalaza je zaključeno da se ovdje nalazila ranohrišćanska bazilika sa krstolikim bazenom u istočnom apsidalnom prostoru sjevernog broda. Datovanje ovog nalaza u VI v. je uveliko promjenilo genezu ovog objekta, kao i dosadašnjih saznanja o istoriji i nastanku starog grada Kotora. Ova bazilika je bila prva katedralna crkva Kotora, sve do izgradnje sadašnje romaničke Katedrale Sv. Tripuna u XII vijeku.

Crkva Sv. Mihaila

Današnja romanička Crkva Sv. Mihaila podignuta krajem XIII v. nalazi se u urbanom jezgru Starog grada. Arheološko-arhitektonska istraživanja obavljena 1983. otkrila su ostatke starije, veće crkvene građevine. Ova građevina je imala pet parova pilastara, koji su nosili krov centralnog prostora. U najvećem dijelu novootkrivene donje crkve sačuvan je malterni pod, na kojem su se nalazili fragmenti bogato ukrašene kamene plutejne pregrade, zrelog preromaničkog stila. Vjerovatno su iz te starije crkve i posvetni natpis sa ornamentom luka ugrađenog u zabat stojeće crkve i nekoliko fragmenata prikaza Jagnjeta božjeg. U donjem apsidalnom prostoru starije crkve otkrivene su ranije freske, od kojih su sačuvani donji djelovi svetiteljskih likova. Ovaj nalaz potvrđuje činjenicu da su u Kotoru postojale već u IX v. dvije veće preromaničke crkve u odnosu na malu prvobitnu crkvu martirijuma Sv. Tripuna. To su starija Crkva Sv. Mihaila i starija Crkva Sv. Marije od rijeke.

Crkva Sv. Pavla

Crkva se nalazi u istočnom dijelu grada, u samom podnožju brda Sv. Ivan, iza Katedrale u ulici koja vodi od sjevernih do južnih gradskih vrata. Posvetni natpis na fasadi govori da ju je 1263. podigao kotorski građanin Pavle Bari. Crkva ima orijentaciju sjever–jug sa apsidom na sjeveru, za razliku od ostalih crkava u Kotoru. Uz crkvu je postojao muški, a od XVI v. i ženski dominikanski samostan. Sanacionim radovima na crkvi otkriveno je da je sadašnja građevina proširena u XVI vijeku. Od izvorne crkve sačuvan je izgled zapadne glavne fasade sa portalom i posvetnim natpisom i apsidalni luk u bočnim zidovima nove crkve. Ispred zapadnog zida glavne fasade otkriveno je dvokrako stepenište, kojim se u XII v. ulazilo u crkvu. Ispod stepeništa je bio ugrađen akrosolij u čijoj je niši uzidan kameni sarkofag, vjerovatno ktitora crkve. U arheološkim istraživanjima, koja su sprovedena 1981. i od 2009. do 2014, u unutrašnjosti crkve otkrivene su temeljne partije bočnih zidova stare crkve, koji su porušeni kod pregradnje i proširenja crkve. Tada je otkriven i ostatak originalnog poda od kamenih ploča crvene i bijele boje. U prostoru današnje crkve, uz istočni zid prema brdu, pronađena je ćelija dominikanke Blažene Ozane.

Crkva Sv. Tripuna

Arheološka istraživanja Crkve Sv. Tripuna obavljana su u nekoliko navrata, poslije oštećenja nastalih u zemljotresu 1979. godine. Pored interesovanja za nastanak prve faze izgradnje ovog monumentalnog objekta, u središtu pažnje je bila u literaturi već ustaljena teza o postajanju rotonde, crkve okrugle osnove posvećene Sv. Tripunu. Vizantijski car Konstantin VII Porfirogenit (913–959) u svom djelu De administrando imperio, između ostalih podataka o zemljama sa kojima je Vizantija dolazila u dodir, spominje i crkvu u Kotoru koja je okrugle osnove. Istražen je prostor sakristije i ulice između sakristije i zgrade Biskupije. Poslije skidanja kamenih ploča u podu sakristije pronađene su dvije zidane kamene grobnice za sahranu sveštenih lica, koje su bile znatno oštećene kasnijim prekopavanjima, i poremećene skeletnim ostacima. U iskopu je nađen vrijedan nalaz fragmenta grede preromaničkog zabata sa ornamentom luka i početkom posvetnog natpisa AD HONOR/em/. Nakon uklanjanja grobnica pojavili su se zidovi od većih kamenih ploča, spojenih krečnim malterom. Jedan od tih zidova je formirao krivu liniju ostatka unutrašnje strane polukružne apside. Nastavljenim iskopom u istočnom dijelu sakristije na prosječnoj dubini 1,6 m nađen je veći dio centralne i čitava južna apsida jedne manje troapsidalne građevine. Apside su iznutra polukružne, a spolja pravougaone i presvučene tankim slojem maltera. Manja južna apsida prelazi u južni zid direktno bez ramena. Između centralne i južne apside nalazi se poduži zid, koji odvaja centralnu od južne lađe. Jedan duži poprečni zid pravca sjever–jug odvajao je istočni od centralnog traveja. Zidovi su sačuvani od dva do četiri reda kamena. Pronađeno je nekoliko većih kamenih ploča ostataka od originalnog poda. U podu su ostali sačuvani i drenažni kanali, koji su bili na terenu sa obilnim podzemnim vodama. Ovi nalazi centralne i manje južne apside ukazivali su na postojanje analogne sjeverne apside. Nastavljenim iskopom pronađen je veliki broj grobnica, koje su pripadale romaničkoj i gotičkoj epohi sa poremećenim skeletima i oskudnim grobnim prilozima, uglavnom kotorskog i mletačkog perioda XV–XVII vijeka. Na osnovu ovih istraživanja došlo se do značajnih rezultata u istraživanju Crkve Sv. Tripuna, kotorske romaničke katedrale iz 1166. godine. U prostoru između crkve i objekta Biskupije, ispod sakristije i obližnje ulice, otkrivena je starija crkvena građevina manjih dimenzija. Osnovni oblik prvobitne crkve je kvadrat, dimenzija 10,5 x 10,5 m, u kome je upisan tzv. „grčki krst” jednakih krakova. Uz ovaj osnovni korpus postoji apsidalni dio sa tri spolja pravougaone, a iznutra polukružne apside, čija je širina jednaka širini osnovnog korpusa od 10,5 m, a dužina iznosi 3 m. Iznad centralnog dijela građevine mogla se uzdizati kupola nad presjecištem srednje lađe i centralnog traveja. Istraživanja su se zatim obavljala u unutrašnjem dijelu Katedrale. Tokom iskopa otkriveni su ostaci zidova postavljenih u raznim pravcima i vrlo malo srodnih. Zaključeno je da se radi o objektima stambenog ili ekonomskog karaktera, koji su prethodili izgradnji Katedrale. Na osnovu istraženog prostora ispod sakristije Katedrale nađena je manja, trobrodna crkvena građevina, koja negira podatak da je Crkvi Sv. Tripuna prethodila crkva okrugle osnove.

Citadela i sjeverni bedemi Kotora

Sondažna arheološka istraživanja kule Citadele obavljena su 1982. godine. Pražnjenjem nanesenog građevinskog materijala otkrivena je donja prostorija kule, koja je imala u sjeveroistočnom dijelu vrata, koja su je povezivala sa rijekom Škurdom. Između Citadele i Bemba iskopano je sedam sondi. U svakoj sondi je nađen završetak starijeg bedema, koji je imao vertikalni zid, dosta očuvanog izgleda. Današnji bedem, koji je građen na „škarpu” odnosno sa eskarpom, gradili su Mlečani. U tri sonde su otkrivene toparnice koje su imale vezu sa gradom. Iskopavanja oko same kule Citadele su pokazala da je kula prvobitno bila samostalna i da su je ova dva kraka mletačkog zida naknadno zatvorila prema gradu.

Nalazi providurskih grbova na lokaciji „Dojmi”

Prilikom izvođačkih radova na postavljanju vodovodnih cijevi 2006. u kontakt zoni ispred zidina prema moru pronađen je vrijedan srednjovjekovni arheološki nalaz. Mašinskim iskopom naišlo se na temelje objekta u koji su kao spolije bili uzidani vrijedni komadi kamene plastike. Detaljnim istraživanjem utvrđeno je da se radi o objektu Lazareta, odnosno karantina, koji je na ovom mjestu bio do kraja II svjetskog rata. Ovdje su ugrađeni kao dobar građevinski materijal u temeljnu zonu objekta. Pronađeno je 6 monumentalnih grbova mletačkih providura iz XVI i XVII v. (Contarini, Morosini, Grimani, Lipomano, Molin i jedan slomljeni grb barokne izrade bez simbola sa kosom gredom preko štita), 1 stela sa polomljenim natpisom, 1 kamena ploča sa natpisom iz istog perioda, 2 kamena luka većeg objekta, 2 kamena fragmenta osmougaonog stubića i 1 kamena urna. Dva su moguća objašnjenja kako su ovako vrijedni komadi dospjeli u temelje Lazareta. Jedan je da su posljedica velikog dubrovačkog potresa iz 1667. kada je i Kotor stradao. Drugi je mletačka politika koja je providure često smjenjivala zbog sprječavanja jačanja periferne politike providura. I ovaj nalaz svjedoči o bogatim kulturnim slojevima Kotora.

V. Kovačević

Pokretni nalazi iz Katedrale Sv. Tripuna

U središtu srednjovjekovnog Kotora 1166. je osveštana romanička trobrodna bazilika, posvećena zaštitniku grada Sv. Tripunu, koja do danas predstavlja najstariju sačuvanu katedralnu crkvu na istočnoj obali Jadrana poslije dolaska Južnih Slovena. U toku arhitektonskih i arheoloških radova (1987–2000) istraženi su unutrašnjost i obližnji prostor uz katedralu, gdje se formirala nekropola, koju je činilo šezdeset grobnica. Dijelom ispod sakristije, a dijelom u ulici prema Biskupiji otkrivena je crkva sa kompleksom građevina iz IX v., u okviru kojih je pronađen bunar koji je u XII v. nadograđen, a koji je, najvjerovatnije, prestao da se koristi u prvoj polovini XV vijeka. Nakon toga bunar je poslužio kao otpadna jama u koju su pohranjivani fragmentovani predmeti korišćeni u crkvi: novac, → nakit, religijski predmeti (krstovi, brojanice, medaljice), fragmenti keramike i stakla, djelovi arhitektonske plastike (oltarske pregrade i ciborijuma iz IX i XII v.), fresko maltera i opeka. Na prostoru cijele katedrale nađeno je 460 novčića, od ilirskog iz polovine III v. p. n. e., preko kasnoantičkog, vizantijskog, kotorskog, dalmatinskih gradova, Venecije, zapadnoevropskog (Ahen, Gdanjsk, Holandija), bliskoistočnog (ikonijski, mamelučki i osmanlijski) do austrougarskog s početka XX vijeka. Od mnogobrojnih ulomaka stakla (XII–XVII v.) rekonstruisano je preko 200 predmeta stonog posuđa (boce, čaše, zdjele), kozmetičkih bočica, kandila i okulusa. Većina ih je izrađena od XIII–XIV do XVII v. u Veneciji ili radionicama koje su radile pod njenim direktnim uticajem (Korint, Dubrovnik). Izuzetan nalaz predstavljaju 22 cilindrične bočice namijenjene za čuvanje kozmetičkih preparata, koje su izrađivane u egipatskim (Fustat) ili sirijskim centrima. Tri toaletne bočice, ukrašene medaljonima ispunjenim životinjskim i floralnim ornamentima, a oslikane emajlom i vjerovatno pozlatom, vizantijskog su porijekla (XII – prva polovina XIII v.), a 13 bočica ukrašenih perjem od purpurnog plavog i tamnozelenog stakla islamskog su porijekla (XII – prva polovina XV v.). Ovi veoma rijetki predmeti mogli su biti donijeti kao poklon tek sagrađenoj katedrali. Jedan dvodjelni krst-relikvijar sa šematskom predstavom Bogorodice Orante donijet je, takođe, u XII v. iz Jerusalima. Nađeni raznovrsni keramički predmeti, većinom rađeni u tehnici majolike i zgrafita (bokali, zdjele, tanjiri, pehari, lule), datovani od XIII do XVII v., potiču u najvećoj mjeri iz italijanskih radionica, ali i Zapadne Evrope (Delft, Habanska keramika) i sa Levanta (Iznik i Kutahija). Poseban nalaz predstavlja grupa proto i arhajske majolike (XIII–XIV v.) izrađivana prvobitno na jugu Apeninskog poluostrva, koja je prethodila čuvenoj renesansnoj majolici.

Kotorski novac

U nedostatku pisanih izvora, od mogućih pretpostavki da je kotorska kovnica počela sa radom u XI, XII ili sredinom XIV v., na osnovu predstave zaštitnika grada Sv. Tripuna, prisutnoj na svim kovanjima u Kotoru, a koja se po prvi put na novcu javlja tek u vrijeme vizantijskog cara Teodora II Laskarisa (1254–58), čini se najprihvatljivijim da su najraniji novci u Kotoru mogli biti kovani krajem XIII ili početkom XIV v., ali najvjerovatnije poslije 1294, kada se u odredbi dubrovačkog statuta, kojom se zabranjuje opticaj mnogih vrsta stranog bakarnog novca, ne pominju kotorski folari. U kotorskom Statutu, čije je najstarije jezgro moralo nastati u posljednjim godinama XIII ili prvoj deceniji XIV v., kovnica novca, za koju se smatra da se nalazila van gradskih zidina, pominje se samo posredno, u vezi sa izborom dvojice nadzornika nad kovanjem gradskog novca. Prvi bronzani novci, folari i polufolari (oboli), na aversu imaju stojeću figuru, odnosno poprsje, Sv. Tripuna i natpis u više varijanti: SANTE TRIFON, a na reversu tvrđavu i natpis CATARI CIVITAS. Iako se Kotor, sa velikim stepenom autonomije nalazio u sastavu raške države od 1185, prvi novci srpskih vladara i prvi od srebra – groševi ili dinari – kuju se u vrijeme cara Stefana Dušana (1346–1355), čija se predstava na prijestolu sa natpisom STEPHANVS INPERATOR nalazi na reversu. Njegov sin Stefan Uroš V (1355–1371), koji gubi vlast nad Kotorom, kuje, takođe, dinare sa natpisom VROSIVS INPERATOR, ali i poludinare. Nakon Nemanjića Kotor potpada pod kratkotrajnu vlast Venecije (1369–1370) kada se kuju prvi polufolari sa Sv. Markom na reversu. Pod ugarskim protektoratom (1370–1382), kralj Ludvig I (1342–1382) kuje folare sa ugarskim grbom, groševe (R: LODOVICVS REX VNGARI) i polugroševe. Bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić (1384–1391) kuje folare sa krunom iznad slova T na reversu i groševe sa natpisom na reversu: STEPhOS RASIE BO T REX. Tokom Tvrtkove vlasti ili ponovnog ugarskog protektorata (1395–1402) kuju se folari sa otvorenom krunom. U vrijeme relativne nezavisnosti Kotora (1402–1420) kuju se folari sa predstavama stojeće figure Sv. Tripuna na obje strane i polufolari sa poprsjem Sv. Tripuna i jednokrakim krstom na reversu. U vrijeme mletačke vlasti (1420–1797) Kotoru je potvrđeno pravo da kuje sopstveni novac (1423–1640). Pod kontrolom Venecije kuju se folari, polufolari, groševi i polugroševi, a od 1625. grošići, gazete, soldi i polusoldi. Sve vrste ovog novca imaju na aversu predstavu Sv. Tripuna, a na reversu mletačkog lava i natpis u varijantama: S MARCVS VENETVS. Kotorska kovnica prestala je sa radom 1640. godine. Samo su još jednom, u vrijeme francuske opsade 1813, u Kotoru kovani srebrnjaci, sa imenom grada na aversu, a na reversu sa krunom iznad slova N.

M. Križanac