Tumbarice, višeslojni arheološki lokalitet u ataru sela Donja Ržanica u Beranama. Čini ga stjenovito i gotovo nepristupačno uzvišenje smješteno ispod brda Zaruđa, na samom ulazu u kanjon Kaludarske rijeke. Svojim položajem dominira Donjom Ržanicom i gotovo cijelom beranskom kotlinom. Sondažna istraživanja obavljena su 2008, a sistematska 2019, 2023–2024. godine. Tumbarice su stjenovito uzvišenje elipsoidnog oblika, koje se pruža pravcem jugoistok–sjeverozapad. Njegove bočne strane su okomite i nepristupačne, a može mu se prići samo sa jugoistočne strane, gdje se spajaju svi putni pravci od susjednih sela: Donje Ržanice, Rovaca, Aluga i put ka planini Mokra i Rugovskoj klisuri. Na jugozapadnoj strani, u Alugama, nalazi se izvorište vode koje je obezbjeđivalo sve uslove da se na ovoj stijeni, prirodnom refugijumu, formira prvo naselje u ranom → bronzanom dobu. Na osnovu pokretnog arheološkog materijala utvrđeno je da je prostor korišćen i u posljednjim vjekovima stare i prvim vjekovima n. e. (III v. p. n. e – III v. n. e.). Krajem II i početkom III v. na ovom lokalitetu podignuto je utvrđenje koje se prostire na površini od oko jednog hektara. Pri izgradnji fortifikacije posebna pažnja je posvećena utvrđivanju lako pristupačne južne strane, gdje se nalazila manja kapija i odbrambene kule. Na ovoj strani uklonjene su stijene i formiran je odbrambeni rov, širok 15 m, a dug oko 50 m. Rovu se moglo prići na krajnjoj jugoistočnoj strani, proširenim prolazom između stjenovitih hridi. Ka jugozapadu rov je zaštićen jednom stjenovitom gredom, a ka sjeveroistoku se nalazi okomita litica kanjona Kaludarske rijeke. Na sjeverozapadnom kraju ovog odbrambenog rova izdiže se uzvišenje na kojem su izgrađena dva, gotovo paralelna, odbrambena bedema sa malim ulazom u utvrđenje. Na osnovu spoja unutrašnjih i spoljašnjih bedemskih zidova izdvajaju se dvije građevinske faze. U prvoj građevinskoj fazi podignuti su bedemi na jugoistočnoj i jugozapadnoj strani. Pravac pružanja bedema na sjeverozapadnoj strani nije potvrđen, dok na sjeveroistočnoj strani nije bilo potrebe za njihovo podizanje jer se ova strana okomito obrušava u kanjon Kaludarske rijeke. Bedemi širine 1,4 m izrađeni su u tehnici opus incertum, od neobrađenih pritesanih kamenih blokova, slaganih u dosta nepravilne horizontalne redove, spojene krečnim malterom. Na kraju jugozapadnog bedema podignuta je polukružna kula spoljašnjeg prečnika 6 m. Od te kule ka istoku pruža se bedem u dužini oko 48 m i završava se na obodu okomite litice kanjona. Na ovom bedemu, na rastojanju od oko 18 m od polukružne kule, nalazi se pravougaona kula, čije spoljašnje dimenzije iznose 9,45 x 4,15 m. U drugoj građevinskoj fazi podignut je spoljašni bedem dug oko 35 m, širine 1,4 m, izrađen u istoj građevinskoj tehnici. Na prostoru između kule i jugozapadnog bedema formiran je gotovo ravan trougaoni plato na kojem je izgrađena crkva sa sjevernim aneksom i manjim pravougaonim objektom. Crkva dimenzija 11,7 x 6 m orijentisana je u pravcu istok–zapad sa manjom devijacijom ka sjeveru. Na istoku je duboka polukružna apsida, dok se na zapadu nalazi ulaz širine 1,25 m. Na crkvi postoje još dva ulaza, sjeverni i južni, gotovo istih dimenzija, širine 1 metar. Zidovi širine 0,7 m rađeni su od neobrađenih, priklesanih blokova, slaganih u dosta pravilne redove, spojene krečnim malterom. Na ovom sakralnom objektu vidljiva je druga građevinska faza koja obuhvata izgradnju sjevernog aneksa. Aneks je podignut sa prislonjenom plitkom apsidom uz sjeverno rame crkve i ulazom formiranim ka jugu. Dug je 12,4 m, nejednake širine, koja je na zapadnoj strani 2,9, a na istočnoj 3,53 m. Aneks je duži od crkve, tako da njegov zapadni zid sa sjeverozapadnim uglom crkve formira ulaz širok 1,1 m. Zidovi sjevernog aneksa široki su 0,6 m. Na ovom platou u periodu podizanja crkve vjerovatno je podignut i profani objekat u njenoj neposrednoj blizini. Objekat dimenzija 6,25 x 5,13 m podignut je jugoistočno od crkve i paralelan je sa pravcem pružanja jugoistočnog bedema, tako da je između ova dva zida formiran prolaz širine 1,7 m. Zidovi objekta rađeni su u istoj tehnici, kao i zidovi crkve i široki su 0,6 m. Na osnovu stratigrafskih slojeva konstatovanih na prostoru između crkve i unutrašnjeg, jugoistočnog bedema i pokretnog materijala pronađenog u njemu, možemo dati određenu hronološku sliku i izdvojiti pojedine faze razvoja ovog utvrđenja. Horizontu I pripada pokretni materijal pronađen u najdubljim kulturnim slojevima. Materijal se opredjeljuje u bronzano i → gvozdeno doba. U ovom periodu ovaj prirodni refugijum korišten je bez ikakvih intervencija u vidu konfiguracijskih promjena. Horizont II pripada ilirsko-helenističkom periodu kada je, sudeći na osnovu sličnih gradina iz ovog perioda, podignuto prvo utvrđenje. Nažalost, zbog obima istraživanja i kasnijih intervencija na jugoistočnoj strani, ostaci bedema nijesu pronađeni. Ovaj kulturni horizont sadrži materijal III i II v. p. n. e. Osim brojnog keramičkog materijala, potvrdu da je utvrđenje zasnovano u ovom periodu predstavlja nalaz srebrnog novca Dirahiona, kovanog poslije 229. g. p. n. e. Uz njega pronađena je i jedna drška skifosa. Period horizonta III predstavlja vrijeme rimske dominacije i izgradnju utvrđenja u II v. do rušenja polovinom III vijeka. Ovom horizontu pripada izgradnja prvog utvrđenja sa pravougaonom i polukružnom kulom. Pored keramičkog materijala (posuda sa oranž – crvenim premazom) ovom horizontu (i bliže ga datuju) pripadaju nalazi novca: srebrni novac Julije Domne (193–217), veći bronzani novac Marka Julija Filipa (244–249) i jedan srebrni novac Publija Licinija Valerijana (253–260). Nažalost, ovo utvrđenje je srušeno u drugoj polovini III vijeka. Utvrđenje je po svemu sudeći obnovljeno u IV v. i opstaje sve do potpunog rušenja početkom VII vijeka. Obnovljeno je u okviru organizovanog fortifikacionog sistema nastalog za vrijeme Dioklecijana (284–305) ili Konstantina I (324–337). Može se samo pretpostaviti da je tada dozidan spoljašni odbrambeni bedem sa jugoistočne strane i da je u ovom periodu podignuta manja jednobrodna crkva sa pratećim objektima na platou. Osim keramičkog materijala karakterističnog za ovaj period, pronađen je veliki broj metalnih predmeta različite namjene. Od luksuznog materijala izdvaja se par fibula sa posuvraćenom stopom i pseudo namotajem. Horizont V karakteriše period kada krajem V i početkom VI v. utvrđenje biva opet djelimično obnovljeno, a na crkvi se dograđuje sjeverni aneks. O ovim građevinskim djelatnostima svjedoče bronzani novčići pronađeni na platou na kome se nalazi crkva. Ovom periodu pripadaju jedan folis Anastasija I (491–518), folis Justina I (518–527) i folis Justinijana I (527–565), kao i veliki broj luksuznih predmeta od kojih se izdvaja jezičak pojasa rađen livenjem zlata. Istoj garnituri pripada i zlatna pojasna aplikacija u obliku štita, bronzane, gvozdene i srebrne fibule sa posuvraćenom stopom i pseudo namotajem ukrašene umetanjem zlatnih listića. Pronađeno je par narukvica različitog tipa i materijala proizvodnje, kao i veliki broj kopči. U sloju je pronađeno osam strelica, sedam trobridnih strelica i jedna strelica tipa lastin rep. Izdvaja se i jedan fragmentovan drveni češalj.