Brskovo, srednjovjekovno utvrđenje i gradsko naselje podignuto blizu rudnika Brskovo, između desnih pritoka rijeke Tare, Rudnice i Bjelojevića rijeke, na oko 5 km od današnjeg Mojkovca. Zahvaljujući rudarstvu i trgovini, Brskovo je u XIII v. bilo najznačajnije gradsko naselje u kontinentalnom dijelu srednjovjekovne Srbije. Prvi pomen Brskova u istoriografiji nalazimo u odluci Gradskog vijeća u Kotoru od 22. avgusta 1243. godine. Brskovo se 1254. pominje u povelji kralja Stefana Uroša I (1243–1276) kao mjesto sa živom trgovinom s Dubrovnikom. U Stonskoj i Limskoj povelji kralja Stefana Uroša I pominje se kao oblast sa više sela, dok se 1330. u Dečanskoj povelji navodi kao župa. Rudnik Brskovo, otvoren uz pomoć njemačkih rudara Sasa, na ovom mjestu označio je i početak formiranja trgovačkog naselja. Trgovci iz primorskih gradova, prvenstveno Kotorani i Dubrovčani, prodavali su na brskovskom trgu vino, začine, tkanine, a kupovali srebro, bakar, vosak i kožu. O značaju koji je Brskovo imalo za Dubrovčane i Kotorane svjedoči postavljanje dubrovačkog konzula za Srbiju u ovom mjestu, već 1278. i zakup carine i kovnice novca, koje su većinom bile kontrolisane od strane Kotorana. Pojedini podaci govore i o boravku Mlečana i drugih stranaca u Brskovu. U organizaciji grada značajnu ulogu imali su stranci njemačkog porijekla. Na čelu gradske uprave nalazio se knez (comes). Prvi po imenu poznati bio je comes Fabrigar (Freibergerius), koji se u jednoj povelji kralja Stefana Dragutina (1276–1282) navodi kao Прибигар. Knez je imao svog vlastitog kapelana. Sporove sa Srbima i Dubrovčanima rješavao je mješoviti sud. Rimokatoličko stanovništvo imalo je svoju parohiju, koja je potpadala pod jurisdikciju kotorskog biskupa. Nakon smrti cara Stefana Uroša V (1355–1371) malo je podataka o Brskovu, koje se, najvjerovatnije, nalazilo u oblasti Vuka Brankovića. Pretpostavlja se da su 1396. brskovski kraj zauzele Osmanlije. Posljednji put Brskovo se pominje u dubrovačkim izvorima 1433, kao napušteno trgovačko mjesto. U turskom popisu iz 1455. pominje se rudnik Prošćenje u Limskim Nikšićima za koje pojedini istraživači vjeruju da je Brskovo. U osmanskim dokumentima iz XVI v. pominje se Brskovo kao živi rudnik (→ Rudnik Brskovo) i naseljeno mjesto, koje ima svog emina i kneza. Ostaci brskovskog utvrđenja i naselja formirani su u centru rudonosnog kraja. Tvrđava je sazidana na vrhu Gradina i ima izduženu osnovu dužine 117 m i širinu između 7 i 20 metara. Širina zidova bedema je ujednačena i iznosi 2,3 metra. Utvrđenje je bilo podijeljeno na dva dijela. Zapadni i uzvišeni dio Gradine predstavlja istureni dio utvrđenja ovalne osnove. Njegov odbrambeni položaj dodatno je osiguran sa zapadne strane pravougaonom kulom i suvim rovom ispred nje. Donji dio tvrđave užeg je prostora i sa istočne strane ojačan je kružnom kulom, prečnika 12 m i manjom, polukružnom, na sredini južnog bedema. Ispod utvrđenja sa sjeveroistočne strane nalazio se trg i naselje Doganjice. Ono je bilo izgrađeno u polukružnom geografskom okruženju, prateći karavanski put koji se spuštao do rijeke Rudnice, a potom peo na Medeno guvno. Od nekadašnjeg naselja otkrivene su i opisane samo dvije zidane građevine, ostaci sada zatrpane crkve sa portom i ostaci građevine za koju su raniji istraživači pretpostavili profanu funkciju. Prva građevina je crkva sa kvadratnom portom, korišćenom za sahranjivanje. Radi se o jednobrodnoj građevini sa apsidom na istoku, dimenzija 11 x 8 metara. Na osnovu ostataka fresaka, registrovanih 1949, pretpostavlja se da je bila živopisana. Arheološkim iskopavanjima druge građevine, tzv. Saške crkve, utvrđeno je da se radi o jednobrodnoj crkvi sa pravougaonom apsidom na istoku, dužine 22 m i širine 8,2 metra. Crkva je zidana upotrebom lomljenog lokalnog kamena i maltera. Sa sjeverne strane apside crkve dozidana je sakristija, dimenzija 6,3 x 2,8 metara. Fasada sakristije bila je raščlanjena lezenama i omalterisana, njeni unutrašnji zidovi bili su freskopisani. Na očuvanim fragmentima živopisa prepoznaju se predstave svetaca, plemstva i djelovi latinskih natpisa. Ulaz u sakristiju je bio moguć iz unutrašnjosti apside i sa spoljašnje strane preko portala na sjeverozapadnom dijelu prostorije. U podrumu sakristije nalazila se kosturnica (ossarium). Okviri prozora i portala crkve bili su ukrašeni profilisanim blokovima sige, prateći romano-gotički stil. Prozori su bili zastakljeni okulusima, a u dijelu sakristije u kombinaciji sa okulusima bile su i staklene kompozicije vitraža. Crkva je povezana sa katoličkom zajednicom u Brskovu i datovana je u kraj XIII i u XIV vijek. Osim kamenom zidanih objekata, arheološka istraživanja su potvrdila ostatke nekoliko drvenih objekata. Oni su uslijed konfiguracije terena bili izgrađeni kaskadno, prateći nagib terena, često usječeni u padine i ograđeni suvomeđama. Savremene rudarske aktivnosti uništile su centralni dio naselja na taj način da je dobar dio lokaliteta zajedno sa crkvom, portom i dijelom Saške crkve zatrpan jalovinom.

M. Živanović

Osteološki materijal sa Brskova

Humani osteološki materijal sa lokaliteta Brskovo–Doganjice potiče iz kosturnice smještene u Sakristiji Saške crkve i sa → nekropole ispod i sjeverno od nje. Sekundarno pohranjeni osteološki ostaci u kosturnici su arheološki istraživani 2017–2019. godine. Preliminarna analiza je pokazala da pripadaju biološkoj populaciji, odnosno da su u njoj pohranjeni skeletni ostaci individua oba pola, svih starosnih kategorija. Prenošenje ovog materijala je izvršeno znatno nakon sahranjivanja u primarne grobove, što je zaključeno na osnovu toga što skeletni ostaci nijesu bili u anatomskom položaju. Trenutno, minimalan broj individua iznosi 400, određen na osnovu osteoloških ostataka koji su najprisutniji u materijalu, mandibule. Antropološka analiza je rađena na svakoj grupi osteoloških ostataka pojedinačno. Istraživanje nekropole unutar sakristije sprovedeno je 2019. i 2020. (grobovi 1–45), а tokom 2021. i 2022. sprovedeno je istraživanje u sondi sjeverno od sakristije (grobovi 46–149). Od 149 istraženih grobova (dva su dvojna), dječijim individuama je pripadalo 50 (33,1%), a starijim juvenilnim i odraslim 101 skelet (66,9%). U apsidi Saške crkve istražena je grobnica u kojoj su bile sahranjene dvije odrasle individue muškog pola.

D. Vulović