Arheologija, nauka koja se bavi izučavanjem ljudske prošlosti na osnovu materijalnih ostataka. U Crnoj Gori, kao moderna nauka, uspostavljena je relativno kasno, tako da svoj razvoj doživljava tek od pedesetih godina XX vijeka, kada započinju veća i složenija arheološka iskopavanja zasnovana na primjeni savremene metodologije. Istina, naučno interesovanje za arheologiju Crne Gore započelo je mnogo ranije, tako da već od XV vijeka brojni putopisci prikupljaju i objavljuju podatke o arheološkim spomenicima Crne Gore (→ Putopisci i istraživači), da bi interes za arheologiju krajem XIX vijeka porastao do takvih razmjera da tada započinju i prava arheološka iskopavanja. Između 1890. i 1892, → Pavel Rovinski Apolonovič obavlja opsežna iskopavanja antičke → Duklje, koja arheologiju, kao modernu nauku, uvodi na prostore Crne Gore, a Crnu Goru u svijet arheologije. Iskopavanja Duklje nastavljena su i kasnije i obavljaju se sa određenim prekidima sve do današnjih dana. Pažnju istraživača su u prvim momentima uglavnom privlačili vidljivi ostaci antičke arhitekture, ostaci ilirskih gradova, rimski putevi u Crnoj Gori, epigrafski spomenici, ilirska plemena koja su nastanjivala prostore Crne Gore i dr. čiji su rezultati publikovani (→ Artur Džon Evans, → Pijero Stikoti, Pavel Apolonovič Rovinski, → Džon Artur Raskin Munro, → Karl Pač). Pedesetih godina XX v. započinju i istraživanja praistorijskih lokaliteta u Crnoj Gori, među kojima su posebno značajna istraživanja pećine → Crvena stijena kod sela Petrovići, svakako najpoznatijeg i najznačajnijeg crnogorskog praistorijskog lokaliteta, koji će postati ključ za rješavanje mnogih problema iz domena rane praistorije, i to ne samo za područje Crne Gore već i šire, za prostore Balkana i jugoistočne Evrope. Pored Crvene stijene obavljaju se istraživanja na nizu lokaliteta, od praistorijskih do srednjovjekovnih. Rezultati ovih istraživanja omogućili su da se utvrde osnovne karakteristike i naznače pravci razvoja pojedinih epoha i kultura na tlu današnje Crne Gore. Tako se pouzdano može zaključiti da su prve ljudske zajednice naselile današnje prostore Crne Gore na samim počecima srednjeg → paleolita, u tzv. musterijen kulturi. Razvoj naredne epohe, nazvane → mezolit, uglavnom je počivao na tradicijama završnih faza mlađeg paleolita i svojim osnovnim obilježjima vezuje se za mezolit jadransko-mediteranske regije, sa elementima sopstvenog razvoja, kao što postoje određene sličnosti i sa udaljenim mezolitskim kulturama jugozapadne i zapadne Evrope. Razvoj mlađeg kamenog doba ili → neolita na prostorima Crne Gore uslovljen je određenim geografskim specifičnostima i mora se posmatrati u okvirima dva veća regiona – primorskom i kontinentalnom. U primorskom regionu razvija se tzv. jadranski neolit, čija starija faza pripada cardium-impresso kulturi, srednja nosi obilježja tzv. Danilo kulture, dok posljednja pokazuje zajedništvo sa kulturom nazvanom Hvar–Lisičići, koja reprezentuje mlađi neolit jadranske zone. U kontinentalnim djelovima Crne Gore razvija se neolit centralno-balkanskog tipa, čija je starija faza obilježena elementima tzv. starčevačke, a srednja i mlađa elementima vinčanske kulture. Eneolit ili → bakarno doba Crne Gore po svojim osnovnim karakteristikama pripada eneolitu jadranske regije, čiji se razvoj može pratiti kroz tri faze. Na osnovu odgovarajućih nalaza moguće je zaključiti da su i Crnu Goru tokom ovog perioda zahvatili prodori stočarskih naroda sa istoka, koji su na prostore Crne Gore donijeli nov običaj sahranjivanja pod humkama (→ Tumul). Kraju eneolita ili samim počecima → bronzanog doba pripadaju izuzetno dragocjeni nalazi iz tzv. „kneževskih” grobova pod humkom, na lokalitetu → Lisijevo polje kod Berana i → Mala gruda u Tivatskom polju, među kojima se ističe zlatni bodež egejskog porijekla i keramičke posude karakteristične za ljubljansku kulturu jadranskog tipa. Nekoliko istraženih lokaliteta i slučajni nalazi dozvoljavaju da se naznače osnovne karakteristike bronzanog doba i razvoj sagleda kroz tri faze – rano, srednje i pozno bronzano doba, od kojih se po bogatstvu elemenata izdvaja rano i pozno. Na osnovu istraženih humki zaključeno je da je u ranom bronzanom dobu sahranjivanje vršeno sa svim elementima karakterističnim za ovo doba, odnosno da je pokojnik u zgrčenom položaju smješten u neku vrstu kamenog sanduka, tzv. cistu, nad kojom je formirana humka. U poznom bronzanom dobu sahranjivanje je obavljano u jednostavnim grobnim rakama sa pokojnikom u ispruženom stavu. Na osnovu pokretnih nalaza, bronzano doba Crne Gore se vezuju za kulture koje su se razvijale na području srednjeg Jadrana, zapadne Hercegovine i centralnog Balkana. Zahvaljujući većem broju istraženih humki i jednog broja gradinskih naselja (→ Gradina), i razvoj → gvozdenog doba u Crnoj Gori može se pratiti kroz dvije faze – starije gvozdeno doba ili halštat i mlađe gvozdeno doba ili laten. Na osnovu arheološke građe danas je moguće zaključiti da je teritorija Crne Gore tokom starijeg gvozdenog doba predstavljala samo dio velike i organizovane zajednice, čije su se kulturne manifestacije uočavale na jednom širokom prostoru, koji bi se uslovno mogao nazvati centralnim ilirskim područjem. Oblici naselja, način sahranjivanja i pokretni arheološki materijal pokazuju najveću sličnost sa glasinačkom kulturom, što zahtijeva da se razvoj starijeg gvozdenog doba u Crnoj Gori mora posmatrati u okvirima ovog kulturnog kompleksa. Krajem starijeg gvozdenog doba ostvaruju se i prvi kontakti lokalnog stanovništva sa grčkim svijetom, obilježeni pojavom uvezene robe, koji će dovesti do stvaranja i prvih trgovačkih centara na Jadranu. Mlađe gvozdeno doba, koje je u istorijskom smislu vezano za vrijeme Ilirskog kraljevstva, u kome se u priobalnom pojasu i neposrednom zaleđu formiraju utvrđeni ilirski gradovi građeni po ugledu na grčke helenističke gradove, okarakterisano je potpunim heleniziranjem autohtone kulture, sa arheološkim materijalom koji je, uglavnom, importovan iz radionica Grčke ili njenih kolonija i nosi sve odlike helenizma. Slomom Ilirskog kraljevstva 168. g. p. n. e. započeo je dug proces romanizacije → Ilirika. U prvoj deceniji I v. Crna Gora se našla pod rimskom upravom u sastavu novoosnovane provincije → Dalmacije. Postojeće gradove i naselja Rimljani prilagođavaju svojim urbanističkim postulatima (→ Oppidum civium Romanorum), ali grade i nova na strategijski važnim tačkama, po principima rimskog urbanizma. Ostaci urbane arhitekture, natpisi i bogat fond pokretnih nalaza pružaju osnovne podatke o društveno-ekonomskim i kulturnim odnosima, dok načini sahranjivanja i oblici grobova govore o osnovnim duhovnim preokupacijama stanovništva. Raznovrsne tehnike i motivi kojima je ukrašavano keramičko i stakleno posuđe i → nakit otkriven u rimskim → nekropolama pokazuju da je na području Crne Gore u vremenu rimske dominacije istovremeno cvjetala umjetnost visokih dometa i ona zasnovana na lokalnim tradicijama. Period kasne antike i ranog hrišćanstva na tlu Crne Gore nije ostavio značajnije tragove. Na teritoriji Crne Gore, koja se Dioklecijanovim reformama našla u novoosnovanoj provinciji → Prevalis, postojeći gradovi nastavljaju da žive, ali već od III vijeka započinje i proces dezurbanizacije. Ostaci sakralnih objekata i usamljeni nalazi, koji se svojim stilskim obilježjima vezuju za period ranog hrišćanstva, otkriveni su na više mjesta u Crnoj Gori ( → Veliki pijesak, → Trikonhos na Topolici, → Budva, → Prevlaka, → Kotor, Duklja, → Doljani→ Šipkova glavica...). Vrijeme od početka IX do kraja XIV v. okarakterisano je gradnjom brojnih crkvenih građevina na području Crne Gore, od kojih su se mnoge, posebno iz starijeg sloja, očuvale samo u tragovima (→ Martinićka gradina, → Crkva Sv. Đorđa u Podgorici, → Crkva Sv. Jovana u Zatonu...).