Paleolit, starije kameno doba (prije 3,3 miliona godina – 11 hiljada godina). U poređenju sa susjednim zemljama, ovaj period je na prostoru Crne Gore relativno dobro proučen, budući da se istraživanja realizuju već nekoliko decenija i da je na ovoj teritoriji otkriveno više bogatih i višeslojnih paleolitskih nalazišta. Najstariji tragovi ljudskog prisustva na teritoriji Crne Gore zabilježeni su u fosilnoj pećini → Trlica kod Pljevalja. Donji slojevi ovog lokaliteta opredijeljeni su u sredinu donjeg pleistocena (prije 1,8 – 1,45 miliona godina), a gornji u srednji pleistocen. U donjim slojevima konstatovana je bogata pleistocenska fauna, u kojoj su zastupljene izumrle vrste bovida, cervida i ekvida, ali i kosti mesoždera, ukljućujući ostatke velikih mačaka sa sabljastim zubima iz roda Megantereon i Homotherium. U donjim slojevima su nađene i kosti za koje se pretpostavlja da su ih rani hominini koristili kao oruđe. Nalazi iz srednjeg paleolita otkriveni su u → Crvenoj stijeni, pećini → Bioče i u → Mališinoj stijeni. Najstariji artefakti iz ovog perioda potiču iz najdubljih slojeva Crvene stijene (XXXI–XXV), koji za sada nijesu datovani, ali za koje se smatra da pripadaju kraju srednjeg ili početku gornjeg pleistocena (izotopski stadijumi 5 i 6e). U ovim slojevima nađeni su levaloa odbici, postruške i drugo oruđe. Arheološki materijal iz slojeva XXXI–XXIV opredijeljen je u musterijen tipa Crvena stijena, koji ima paralele u musterijenu pećine Karain u Turskoj i musterijenu u oblasti Zagrosa koji je znatno poznijeg datuma. Zbog toga se pretpostavlja da je u pretposljednjem glacijalu (izotopski stadijum 6) ili kasnije, došlo do ekspanzije neandertalskih zajednica iz jugoistočne Evrope ka Bliskom i Srednjem istoku. Artefakti iz slojeva XXIV–XXII Crvene stijene svjedoče o tome da je teritorija Crne Gore bila naseljavana krajem izotopskog stadijuma 5 (prije 130–72 hiljade godina). U sloju XXIV otkrivene su debele naslage superponiranih vatrišta, koje su sadržale musterijenske artefakte i brojne ostatke ulovljenih životinja (runastog nosoroga, kabaloidnog konja i tura). Crvena stijena je posjećivana i u izotopskom stadijumu 4 (prije 72–58 hiljada godina) u kome je vladala hladna klima. U slojevima iz ovog perioda potvrđeni su artefakti šarantijensko/pontinijenskog tipa, uključujući karakteristične transverzalne postruške na kortikalnim odbicima. Najbrojniji ostaci iz srednjeg paleolita potvrđeni su na nalazištima koja sadrže slojeve iz izotopskog stadijuma 3 (prije 58–30 hiljada godina), a koja su datovana u period prije pojave anatomski modernog čoveka u jugoistočnoj Evropi (prije oko 45 hiljada godina). Artefakti iz ovog perioda su potvrđeni u slojevima XX–XII Crvene stijene i gornjim slojevima Bioča. Istom periodu vjerovatno pripadaju i nalazi iz donjih slojeva Mališine stijene, koji su radiometrijski datovani u period prije više od 38 hiljada godina. Srednjopaleolitiske industrije iz ovog perioda su svrstane u mikromusterijen i nazupčani musterijen. U njima su potvrđeni gornjopaleolitski elementi, što ukazuje na mogućnost da su neandertalske zajednice u primorskom zaleđu već tada uspostavile kontakt sa anatomski modernim ljudima. Najstariji nalazi iz gornjeg paleolita pripisani su gravetijenu i ranom epigravetijenu, a potiču iz perioda maksimuma posljednjeg glacijala (prije 27–15 hiljada godina). Ostaci iz ovog perioda su nađeni u Crvenoj stijeni (sloj X), → Vrbičkoj pećini i u Mališinoj stijeni. Na ovim nalazištima konstatovani su strmo retuširani šiljci sa pravim hrptom, koljenasti šiljci, strugači na sječivima i odbicima i drugo oruđe. Paleolitske zajednice su u ovom periodu lovile divljač iz različitih bioma (konje, bizone, jelene i kozoroge), a zabilježen je i lov na manje sisare, uključujući mrmote (Vrbička pećina). Krajem pleistocena (prije 15–11,5 hiljada godina) pojačava se intenzitet u naseljavanju brdskoplaninskih predjela. Najviše ostataka konstatovano je u Crvenoj i → Medenoj stijeni, a evidentirani su i u potkapini → Trebački krš kod Berana. Okresani kameni artefakti su opredijeljeni u finalni epigravetijen, za koji su karakteristične alatke veoma malih dimenzija – kružni i noktasti strugači, lamele i šiljci sa pravim i lučnim strmo retuširanim hrptom i geometrijsko oruđe (trouglovi i polumjesečasti segmenti) koje je usađivano u kompozitne projektile. Epigravetijen Crne Gore predstavlja integralni dio epigravetijena jadransko-jonske regije. Lovačko-sakupljačke zajednice su u ovom periodu najviše lovile kozoroge, divokoze i jelene, a ponekad i konje, bizone i turove.