Putopisci i istraživači, eruditi koji su u ranijim stoljećima, tokom svojih putovanja po teritoriji današnje Crne Gore, bilježili utiske, prikupljali podatke i istraživali krajeve kroz koje su prolazili. U takvim dokumentima veoma su važne informacije o arheološkim spomenicima u cilju njihovog definisanja i očuvanja. Putujući kroz krajeve Crne Gore tokom više vjekova, ostali su zabilježeni značajni podaci o određenim vrstama arheoloških spomenika, počev od XV v. kada je Kirijak iz Ankone u svojim Epigramima predstavio dva kotorska natpisa (→ Epigrafika). Među brojnim italijanskim putopiscima, posebno se izdvaja venecijanski istoričar Marino Sanudo (kraj XV – početak XVI v.), koji je u svom Dnevniku, među prikupljenim podacima, naveo i jedan natpis iz Kotora. Kao posebno važan i uticajan kolekcionar i istraživač pominje se Ivan Lučić iz Trogira, koji u svom Inscriptiones Dalmaticae, objavljenom u Veneciji 1673, spominje jedan natpis iz → Risna. Značajan kolekcionar iz Boke Kotorske bio je Andrija Zmajević, nadbiskup barski i primas Srbije iz XVII v., koji je bio naročito posvećen sakupljanju spomenika. Veći broj natpisa na kamenim pločama iz Risna prenio je i ugradio u zidove svoje palate, Crkve Sv. Nikole i drugih kuća u Perastu, čime su ovi spomenici sačuvani. U XVII v. Marin Bolica, katolički sveštenik, pisac, diplomata, pjesnik iz Kotora, koji je pripadao poznatoj plemićkoj porodici, kao javni službenik Mletačke republike poslat je u Skadarski sandžakat, kako bi izvještavao mletačku vlast o dešavanjima na tom prostoru. U dokumentu Izvještaj i opis Skadarskog sandžaka (Relazione e descrizione del sangiacato di Scutari) iz 1614. opisao je geografiju i stanovništvo jednog dijela današnje teritorije Crne Gore i Albanije. Između ostalog, izvještaj sadrži i podatke o gradovima, mjestima, kućama i stanovnicima, crkvenim obredima, običajima, posjedima, kao i o oružju koje koristi narod u Skadarskom sandžakatu. Napominje i posjetu → Žabljaku Crnojevića, saopštavajući niz značajnih podataka o ovom kulturnom dobru, navodeći da se u njemu nalazi oko petnaestak kuća i da je Crkva Sv. Đorđa pretvorena u džamiju. Takođe, u XVII v. Evlija Čelebija je proputovao Osmansko carstvo i svoje utiske, zapažanja i razmišljanja sa dugih, počesto i rizičnih putovanja, sabrao u svom obimnom djelu Putopisi (Sejahatnama) u deset tomova. Oko dvadeset godina boravio je na Balkanu, što je opisao u pet tomova, uključujući opise pojedinih gradova Crne Gore. Pored interesantnih prikaza balkanskih zemalja, za Crnu Goru su posebno značajni opisi današnjih gradova i mjesta, poput Pljevalja, Podgorice, → Ulcinja, Bara, → Herceg Novog, Kumbora, Rosa, Risna. Alberto Fortis, italijanski opat, filolog, naturalista, bibliotekar u Bolonji i sekretar Italijanskog nacionalnog instituta, u knjizi Putovanja po Dalmaciji (Viaggio in Dalmatia) iz 1774. osim zajednice Morlaka i narodnih običaja, opisuje i geografiju, gradove, izvore, tokove rijeka, ribolov, zemljoradnju i drugo. Veliki broj ovih informacija sa raznih aspekata odnose se i na prostore današnje Crne Gore. Žak Luj Viala de Somijer u prvoj dekadi XIX v. proučavao je Risan. Nakon povratka u Francusku, napisao je dvotomno djelo Istorijsko i političko putovanje u Crnu Goru (Voyage historique et politique au Montenegro), objavljeno u Parizu 1820. godine. Ruski geolog Jegor Kovaljevski skicirao je dva natpisa sa iskopavanja → Duklje 1841, dok je Aleksandar Giljferding, naučnik, slovenofil, istraživač, putopisac i ruski konzul u Bosanskom pašaluku, za vrijeme svog službovanja proputovao Bosnom, obilazio i manastire u Crnoj Gori, pri čemu je sakupio više dokumenata o istoriji, književnosti i crkvenim knjigama. Po povratku iz Bosne objavio je putopis Putovanje po Hercegovini, Bosni i Staroj Srbiji 1859. godine. U XXI poglavlju opisao je putovanje od Pljevalja do Kolašina–Drobnjaka i Pive, kao i Manastir Sv. Trojice, → Dovolju, Manastir Sv. Arhangela Mihaila u kanjonu Tare, → Pirlitor i Pivski manastir. Oto Blau, austrougarski ataše poslanstva u Carigradu, imenovan 1864. do 1872. za konzula Bosne i Hercegovine, bio je orijentalista i diplomata koji se bavio arheološkim, filološkim, istorijskim, geografskim, kartografskim i botaničkim istraživanjima. U djelu Putovanja kroz Bosnu i Hercegovinu (Reisen in Bosnien und der Herzegovina) iz 1866. zabilježio je epigrafske spomenike iz → Komina i dostavio ih Teodoru Momzenu, koji 1873. objavljuje dio u korpusu rimskih natpisa, Corpus Inscriptionum Latinarum. Od tada se u stručnoj literaturi rimsko naselje u Kominima kod Pljevalja naziva Municipium S..., na osnovu jednog natpisa iz Komina, koji se nalazio ispred Husein-pašine džamije. Natpise sa Duklje sakupljao je i Valtazar Bogišić, koji je nekoliko natpisa ustupio Teodoru Momzenu za navedeni korpus 1874. godine. U istom periodu, italijanski konzul Lorenco Perod u Skadru je otkupio → Podgoričku čašu, koju je objavio Đovani Batista de Rosi, čime su doprinijeli dodatnom interesovanju za Duklju. Proučavanjem Risna, pored → Artura Džona Evansa, bavio se u drugoj polovini XIX v. i francuski geograf Henri Kons (Henri Cons), kao i Hajnrih Rihli (Heinrich Richlý). Arheološkim kulturnim dobrima u domenu svog interesovanja bavili su se: don Frane Bulić, Karel Absolon, Mladen Crnogorčević, Luka Jelić, Anton Majer, Sava Nakićenović, Mihovil Abramić, Andrija Jovićević, Simon Rutar, Frano Kalajzić i mnogi drugi domaći i inostrani istraživači i sakupljači starina različitih vokacija. Značajna je uloga knjaza Nikole I Petrovića Njegoša (knjaz 1860–1910, kralj 1910–1918) u iniciranju istraživanja Duklje, donošenju propisa i formiranju prvih ustanova kulture i zaštite kulturnog nasljeđa na Cetinju. Krajem XIX v. arheološkim lokalitetima i natpisima počinju da se bave naučnici čija su interesovanja usko vezana za arheologiju. Češki arheolog Hajnrih Rihli u svom članku iz 1898. navodi plan i nalaze sa Carina. Italijanski arheolog Roberto Paribeni posjetio je Crnu Goru 1901. i tom prilikom uz pomoć domaćih vlasti obavio manja istraživanja u Podgorici, Gradini, Spužu i Nikšiću. Najviše pažnje usmjerio je na proučavanje epigrafskih spomenika u Tuzima i Duklji, o čemu je objavio rad 1904. godine. Antonio Baldači, botaničar, organizovao je 1902. prvu veću italijansku ekspediciju, koja je uključivala i arheološka istraživanja profesora Dante Valjerija, inspektora za arheološke spomenike. Profesor Valjeri je tokom ekspedicije ispitivao Duklju i ostatke vodovoda (→ Akvedukt) kojim se antička Duklja snabdijevala vodom. Poseban interes pokazivao je prema ostacima rimskih puteva. Pretraživao je oblasti Nikšića, Lazina, Meduna, Šavnika, Pive i Tare. Treba navesti i Teodora Ipena (Theodor Ippen), Johana Prezela (Johann Pressel), Ivana Jastrebova, Kamila Praš­nikera (Camillo Praschnicker) i Arnolda Šobera (Ar­nold Schober). U međuratnom periodu, odnosno 1930. jedina arheološka istraživanja u Crnoj Gori vodio je Dušan Vuksan, direktor Državnog muzeja na Cetinju, na vili Hipnosa u Risnu. Diplomirani arheolozi preuzimaju primat tek nakon Drugog svjetskog rata, kada počinju da se formiraju službe zaštite spomenika kulture i prvi crnogorski stručni kadrovi.