Gradina, tip naselja, utvrđenja, pribježišta smještenih na uzvišenjima, zaštićenih prirodnim preprekama i izgrađenim strukturama, korišćenih od vremena kasne praistorije do modernog doba. U arheologiji se ovim narodnim nazivom označavaju ostaci utvrđenog naselja ili refugijuma koji visinski dominira svojom neposrednom okolinom. U geomorfologiji gradine se poistovjećuju sa humovima, morfološki individualisanim uzvišenjima do 65 m relativne visine, dok se u toponimiji Crne Gore koriste još i grad, gradac, gradište, ograda, ogradina, itd. Nalaze se na bregovima, brdima, planinama, hridima i sl. Nezavisno od epohe naseljavanja, građevinske složenosti i socio-kulturne specifičnosti zajednica koje su izgradile takvo mjesto, ključne odlike gradine su njena relativna visina i morfološka individualisanost. Potreba za bezbjednošću i obavljanje socio-ekonomskih praksi bili su glavni motivi određene zajednice da stalno ili privremeno okupira određeno nepristupačno mjesto. Ti procesi bili su često pod dejstvom specifičnih kulturno-istorijskih okolnosti i nepovoljnih socijalnih faktora (rat, pljačka), ponegdje uslovljeni prijetećim prirodnim nepogodama (sezonske poplave). Od preko stotinu praistorijskih gradinskih lokaliteta u Crnoj Gori (→ Gradine u sjevernoj regiji, → Gradine u centralnoj regiji, → Gradine u južnoj regiji) mali broj datira još od vremena mlađeg → neolita (npr. → Beran krš, → Torine, → Trnje u Bijedićima); uglavnom se datiraju u → bronzano doba i → gvozdeno doba. Većina su višeslojni arheološki lokaliteti, najčešće rekognoscirani, rjeđe iskopavani. Ključna građevinsko-arhitektonska odlika su fortifikacioni elementi: kameni i zemljani nasipi, suhozidi, bedemi, kule, kapije; izgrađeni od neobrađenog kamena, poluobrađenih i obrađenih kamenih blokova. Usljed slabije arheološke istraženosti većine lokaliteta, utvrđivanje vremena nastanka određenih građevinskih struktura uglavnom je rezultat njihove stilsko-tipološke analize. Arhitektonski razvoj gradina posmatra se kroz složenost izgrađenih struktura, raznovrsnost i estetski kvalitet arhitektonskih elemenata, te stepen obrade građevinskog materijala. Uspostavljanjem tipologije gradina i prepoznavanjem analogija sa onim strukturama i lokalitetima gdje su utvrđeni jasni arheološki konteksti, arhitektonski razvoj praistorijskih gradina u Crnoj Gori sa sigurnošću se može pratiti kroz posljednji milenijum stare ere, od ostataka masivnih nasipa, preko grubo slaganih suvomeđina, do utvrđenja izgrađenih od klesanih blokova složenih u pravilne redove, tzv. „ilirsko-helenističke” gradine. Njihovu izgradnju arheologija uglavnom pripisuje Glasinac-Mati kulturi, a istoriografija najčešće ilirskim plemenskim zajednicama (→ Iliri).