Iliri, velika zajednica plemena koja su nastanjivala prostore zapadnog Balkana. Prema teorijama jugoslovenskih arheologa iz druge polovine XX v., smatra se da je proces formiranja Ilira započeo raspadom neolitskih zajednica (→ Neolit), kada su veći dio Balkanskog poluostrva preplavili nosioci eneolitskih kultura (→ Bakarno doba) i indoevropskih doseljenika. Miješanjem novopridošlog stanovništva sa starosjediocima smatralo se da je stvoren novi etnički supstrat, što se definisalo kao prva faza formiranja predilirskih grupa, koji je vodio ka daljoj etnogenezi Ilira. U toku ranog i srednjeg → bronzanog doba etnogenetski proces je tekao dalje, stvoren je nov etnički supstrat, koji se okarakterisao kao protoilirski. Krajem bronzanog doba, kada nastaju nova pomjeranja zajednica, došlo je do jače asimilacije populacija na određenim prostorima i do formiranja čvršćih zajednica, koja će se kasnije pojaviti kao ilirska plemena sa zasebnim imenima. U početnim fazama starijeg → gvozdenog doba formirane zajednice smatrale su se prailirskim, da bi u drugoj polovini starijeg gvozdenog doba došlo do izdvajanja većih zajednica, kada se već govori o Ilirima kao izdiferenciranom etnosu. To je zapravo i vrijeme kada se o Ilirima i ilirskim plemenima javljaju i podaci u antičkim izvorima. Od ilirskih plemena, koja su u određenim periodima nastanjivala pojedine prostore Crne Gore, pominju se → Ardijeji, Plereji, → Enheleji, → Labeati, → Dokleati, → Pirusti, → Autarijati, Daorsi. U Pseudo-Skilakovom Periplusu iz IV v. p. n. e. spominju se neka ilirska plemena, kao što su: Hijerastamni, Bulini, Hileji, Nesti, Manijci, Taulanti i za nas posebno zanimljivi Autarijati i Enhelejci, koji su locirani kod Rizonskog zaliva (→ Risanski zaliv). Pseudo-Skimnos (II v. p. n. e. – I v. p. n. e.) u djelu Periegesis smatra Ilire posebnom zajednicom plemena, dok Tit Livije (I v. p. n. e. – I v.), govoreći o događajima sa kraja Rimske republike, pominje u → Iliriku plemena Ardijeje, Daorse, Delmate, Japode, Liburne, Taulante, Labeate i Piruste. I geograf Strabon (I v. p. n. e. – I v.) pominje više plemena na Balkanu, dok Plinije Stariji (I v.) i Pomponije Mela (I v.) u redoslijedu nabrajanja plemena i naroda na zapadnom Balkanu izdvajaju Ilire „u pravom smislu te riječi” (Illyrii proprie dicti), što bi značilo da postoje i Iliri koji ne spadaju u ove naznačene Ilire. Ovo je navelo dio naučnika da pri razmatranju pojma Ilir i Ilirik pođu od ove sintagme. Pri tome se većina arheologa i lingvista slažu da je među mnogim plemenima koja su nosila svoja imena, najvjerovatnije na južnom području Balkana, između rijeka Drima i Vojuše, postojalo veće pleme ili plemenska zajednica, koja je nosila ime Iliri, a po kojoj su Grci susjedna plemena nazivali skupnim imenom, Ilirima. Kasnije, u dodiru sa rimskim svijetom, to ime se sve više uopštavalo, tako da se sa širenjem rimske vlasti na Balkanu širilo i ilirsko ime prema istoku i sjeveru, da bi konačno pod ovim imenom bila formirana i provincija Ilirik, koja je obuhvatala i ona područja na kojima su živjele plemenske zajednice drugačije od Ilira. Pokušaji da se preciznije utvrdi teritorija, koju su pojedina plemena nastanjivala, još uvijek izazivaju različita mišljenja među klasičnim filolozima i arheolozima. Tako, jedan broj istraživača smatra da teritoriju Ardijeja treba locirati od desne obale Neretve do rijeke Cetine, drugi da su u IV v. p. n. e. sa desne obale Neretve prešli na lijevu, zatim da su živjeli sa obje strane Neretve, da je Crna Gora bila zemlja Ardijeja, da su živjeli od Dardanije do Rizonskog zaliva i sl. Čini se da je danas najprihvatljivije mišljenje da su Ardijeji u starijem periodu nastanjivali područje u unutrašnjosti, sjeverno i sjeveroistočno od linije Neretva – Boka Kotorska, zahvatajući oblasti oko rijeke Pive i prostore zapadno od nje, odnosno krajeve zapadne Crne Gore. Na osnovu podataka grčkog geografa Strabona i Plereji su nastanjivali dio Primorja zapadno od Rizonskog zaliva. Savremeni autori Plerejima pripisuju epihorsko naselje na području Pelješca, eventualno podneblja Trebinja i Popovog polja. Moguće je da su Ardijeji došli sa planinskih masiva Crne Gore i da su zaposjeli veći dio južnog Primorja i sjevernu obalu Bokokotorskog zaliva zajedno sa Rizonom (→ Risan), potiskujući ili integrišući lokalno stanovništvo, odnosno Plereje i djelimično Enhelejce, koji su prema antičkim izvorima naseljavali područje Boke Kotorske prostirući se sve do Drača u Albaniji. Teritorija Labeata se protezala na oblast oko Skadarskog jezera sa gradovima Skadrom (Skodra) i → Medunom (Meteon). Oblast koju su naseljavali Dokleati, jasno je određena imenom → Duklje (Doclea), koja se može smatrati njihovim plemenskim centrom. Na osnovu jednog rimskog nadgrobnog natpisa iz → Riječana, u kome se pominje prvak autohtone zajednice Dokleata, može se zaključiti da se njihova teritorija protezala do iza Nikšića, vjerovatno do rijeke Trebišnjice. Određivanje teritorije plemena Pirusta, za koje se smatra da su bili vrsni rudari, i dalje je upitno. Pojedini savremeni autori smatraju da se njihova teritorija nalazila u sjevernoj Albaniji, dok su drugi skloni da ih lokalizuju u sjevernoj Crnoj Gori, u područje oko Pljevalja, koje je bogato rudama. Prvobitno jezgro plemena Autarijata nalazilo se oko rijeke i planine Tare, da bi se kasnije proširilo na dio istočne Bosne, jugozapadnu Srbiju i sjeverne djelove Crne Gore. I konačno, najstariji pomen ilirskog ili tračkog plemena pod imenom Daorsi zabilježen je kod grčkog istoričara Hekateja (VI–V v. p. n. e.). Najvjerovatnije je da su nastanjivali prostor između srednjeg i donjeg toka Neretve, Jadranskog mora, gornjeg toka Trebišnjice i planine Velež, sa centralnim utvrđenjem u selu Ošanići kod Stoca (Bosna i Hercegovina). Zanimljivo je da se u Krivošijama iznad Risna u Boki Kotorskoj, nalazi toponim Dvrsno, koji je navodio stručnjake (na osnovu fonetske sličnosti Dvrsno–Daorsi) da pretpostave prisustvo Daorsa i na ovim prostorima. Poseban problem pri pokušajima teritorijalnog razgraničenja ilirskih plemena i posebno u izučavanju razvoja njihove kulture predstavlja nedostatak pisanih ilirskih izvora, jer Iliri nijesu imali sopstveno pismo. Stoga se u pokušajima utvrđivanja granica i sagledavanju osnovnih karakteristika kulturnog razvoja pojedinih plemena koristi, osim pisanih izvora i raspoloživa arheološka građa. Kroz sagledavanje ostataka naselja, osnovne oblike grobnih konstrukcija i načine sahranjivanja, kao i na osnovu pokretnog arheološkog materijala može se pratiti njihov razvoj. Za Ilire u okviru njihovog centralnog područja, koji zahvata i teritoriju današnje Crne Gore, karakterističan je tip gradinskih naselja (→ Gradina) podignutih na mjestima koja su najčešće prirodno zaštićena i pogodna za odbranu, sa fortifikacionim sistemom ili bez njega. Za sagledavanje razvoja duhovne kulture Ilira značajne podatke pružaju oblici grobnih konstrukcija i načini sahranjivanja. U okviru centralnog ilirskog područja javljaju se dva osnovna tipa grobnih konstrukcija: nadgrobne humke, odnosno → tumuli, i tzv. ravni grobovi. Prvi tip je karakterističan za istočne djelove područja, kome svakako pripada Crna Gora, a drugi za zapadne. U obje forme grobnih konstrukcija pokojnici su inhumirani (→ Inhumacija), dok su pojave kremacije (→ Incineracija), odnosno spaljivanja izuzetne. Uz pokojnike se redovno prilažu → nakit i oružje (→ Naoružanje), a sasvim rijetko keramičke posude. Veći dio pokretnog arheološkog materijala sa centralnog ilirskog područja svojim oblicima i načinima ukrašavanja pokazuje dovoljno međusobnih sličnosti da se s pravom može smatrati osnovnim ilirskim proizvodima. Tako se među keramičkim materijalom, kao karakterističan oblik, javlja pehar sa dvije drške koje nadvisuju obod, kao i pehar sa jednom drškom, najčešće ukrašen kanelurama, oba tipa poznata i sa crnogorskih lokaliteta. Među nakitom, koji predstavlja veći dio pokretnog arheološkog materijala, takođe poznatom sa crnogorskih nalazišta, izdvaja se nekoliko tipova, koji se mogu smatrati zajedničkim za čitav centralni ilirski prostor. To su na prvom mjestu dvostruke igle, zatim okrugle pojasne kopče, naočaraste i lučne fibule, kao i spiralne narukvice od bronzane žice. Kao karakteristični tip defanzivne opreme javlja se tzv. grčko-ilirski šljem (→ Ilirski šljemovi), zatim krivi gvozdeni mač, dugo koplje sa uskim i širokim listom i izraženim središnjim rebrom i gvozdeni noževi sa pravom i povijenom oštricom, svi poznati sa većeg broja lokaliteta u Crnoj Gori.

Ilirsko kraljevstvo

Predstavlja najvišu društveno-političku organizaciju kod Ilira. Formirano je na kraju V ili početkom IV v. p. n. e. i u starijoj stručnoj literaturi najčešće se pominje kao ilirska država. Po svemu sudeći, riječ je o većem broju gradova i većih i manjih plemenskih zajednica, koju kao kraljevstvo karakteriše nasljedna kraljevska vlast i postojanje poreskog sistema. Kraljevstvo je osnovano na sjevernim granicama Makedonije, odnosno na prostoru južne Albanije, sa prvim kraljem Sirasom, iza koga je posvjedočeno još osam kraljeva iz dinastije Bardilisa. Između 317. i 302. g. p. n. e. Ilirsko kraljevstvo je prestalo da bude kontinentalno, jer se njegovo središte sa južnih prostora Albanije prebacilo na Jadransko primorje, u oblast sjeverno od rijeke Mati u Albaniji, zahvatajući i dobar dio Crne Gore. Sredinom III v. p. n. e. iz Risna vlada kralj → Balajos, što je potvrđeno novcem kovanim u ovom gradu, na kome se nalazi njegov lik i natpis basileus (starogrč. βασιλευς), odnosno kralj. Novac Balajosa nađen je i na Hvaru, ali se na njemu ne pominje titula kralja već samo ime. Poznati su nalazi ovog novca i iz Narone, → Budve, Riječana, što nesumnjivo govori o relativno širokom prostoru na kome se protezao uticaj ovog ilirskog dinasta. Nažalost, još uvijek se ne raspolaže podacima koji bi omogućili preciznije lociranje Agronove prijestonice, ali je zato izvjesno da je nasljednica kralja Agrona, kraljica Teuta, stolovala u Risnu i da je Ilirsko kraljevstvo propalo za vrijeme posljednjeg ilirskog kralja Gencija, čija se prijestonica nalazila u Skodri. Pri tome je bitno naglasiti da su teritoriju Crne Gore nastanjivala relativno brojna ilirska plemena, koja su bez ikakve sumnje ulazila u sastav Ilirskog kraljevstva, čineći njegovo jezgro. Jačanje Ilirskog kraljevstva za vrijeme Agrona i posebno za vrijeme njegove nasljednice, kraljice Teute, moglo je ozbiljnije ugroziti interese Rima, pogotovo poslije Teutinog napada na Epir i pljačkanja gradova Fojnike, Ise, Apolonije, Epidamnosa (Drač u Albaniji) i Korkire (Krfa), što je 229. g. p. n. e. dovelo do rata i poraza Teute. Nakon ovih sukoba Ilirsko kraljevstvo je izgubilo dobar dio svoje teritorije, dok je uprava nad većim brojem ilirskih plemena povjerena Demetriju Hvarskom, Teutinom vojskovođi, koji je u sukobu prešao na stranu Rima. Snaženje Demetrija Hvarskog i njegov otvoren pokušaj da zauzme grad Pilos u Meseniji, doveo je 219. g. p. n. e. do novog sukoba Ilira sa Rimljanima, do takozvanog drugog ilirskog rata, koji se takođe završio porazom Ilira. Definitivno slamanje Ilirskog kraljevstva odigralo se za vrijeme kralja Gencija, koji je došao na presto 180. g. p. n. e i koji se u sukobu Rimljana sa Makedoncima stavio na stranu ovih drugih, što je 168. g. p. n. e. dovelo do sukoba i konačnog sloma kraljevstva. Ilirsko kraljevstvo je 167. g. p. n. e. podijeljeno u tri regije, čime je postojeći otpor Ilira prema započetom procesu pacifikacije znatno oslabljen, a moć kraljevstva definitivno slomljena. Ilirska plemena koja su nastanjivala prostore sjeverno od rijeke Mati u Albaniji i teritoriju Crne Gore predstavljajući jezgro Ilirskog kraljevstva, ostala su slobodna s obavezom da plaćaju određene dažbine. Od svih dažbina, zbog držanja koje je u toku rata išlo u prilog Rimljanima, oslobođeni su stanovnici nekih gradova i jedan broj plemena, među kojima su se nalazili stanovnici Risna (Rizonjani) i → Ulcinja (Olcinjani) i pleme Pirusta. Porazom Gencija i slomom Ilirskog kraljevstva nije definitivno propala i samostalnost Ilira, što će se ostvariti mnogo kasnije kroz dugi proces romanizacije. Istina, nakon Gencijevog poraza nije sasvim jasna sudbina Ilirskog kraljevstva. Iliri su još dugo pružali otpore, često i kroz buntove, kakav su 135. g. p. n. e. zajednički pružili Ardijeji, Plereji i Skordisci. Ustanak je ugušen, a Ardijeji i Plereji su deportovani u unutrašnjost Balkana. Iako su vijesti o daljim odnosima Rima i Ilira, posebno onih sa prostora Crne Gore, veoma rijetke, izvjesno je da je i dalje bilo otpora prema rimskoj politici. Poznato je da je 59. g. p. n. e. Gaj Julije Cezar zajedno sa Galijom na upravu dobio i Ilirik, a da su 53. g. p. n. e. Pirusti podigli ustanak. Pacifikaciju Ilirika konačno je sproveo Oktavijan Avgust (27. g. p. n. e. – 14. g.) između 35. i 33. g. p. n. e., dok je definitivno uspostavljanje rimske vlasti uslijedilo tek nakon sloma posljednjeg ustanka Ilira 6–9. kada je započeo dug proces romanizacije pacificiranog ilirskog stanovništva, koji će trajati nekoliko narednih vjekova.