Naoružanje, oprema koja služi za odbranu i napad.

Praistorija

Nastanak oružja povezan je sa evolucijom reda Homo, pa seže u doba započeto prije 2,5 miliona godina. U najstarije naoružanje spadaju rukotvorine namijenjene kako za lov tako i za odbranu, odnosno napad. Oblikovano u namjeri da pojedincu ili grupi obezbijedi opstanak, odnosno primat, oružje ima svojstvo da ugrozi život. Razvoj i oblici ofanzivnog i defanzivnog naoružanja povezani su sa duhovnom i materijalnom kulturom. Tako su u naoružanje lovaca, sakupljača, stočara i zemljoradnika, tokom kamenog doba, spadali: drvena palica, buzdovan, sjekira od okresanog ili glačanog kamena, koplje, praćka, bumerang, luk sa strijelama, štit od drveta ili kože. U kasnom → bakarnom dobu, → bronzanom dobu i → gvozdenom dobu, sa nastankom vojne aristokratije i pojavom konjice, javljaju se složenije forme ofanzivnog i defanzivnog naoružanja – osmišljene za ratne sukobe širih razmjera: bodeži, noževi, ratne sjekire, mačevi, vrhovi za koplja i strelice, liveni od bronze ili gvožđa, zatim šljemovi, štitnici za razne djelove tijela, kao i metalom ojačani štitovi. Na teritoriji Crne Gore, tokom → paleolita, → mezolita i → neolita (do sredine V milenijuma p. n. e.), kada prevladavaju pećinska staništa, ili ona formirana ispod stjenovitih okapina (→ Crvena stijena, → Bioče, → Odmut, → Mališina stijena i → Medena stijena, itd.), koplja, harpuni i strelice, sa vrhovima izrađenim od kremena, rožine ili slomljene životinjske kosti, kao i jednostavne sjekire, bez perforacije za dršku, načinjene od glačanog kamena, mogli su da posluže kako u lovu tako i u oružanom sukobu. Krajem bakarnog i početkom bronzanog doba (kraj IV milenijuma p. n. e.), kada je metalurška obrada bakra i bronze ustaljena, trgovačke veze tadašnjih stanovnika na teritoriji Crne Gore dosezale su do udaljenih krajeva Balkanskog poluostrva i Egeje, odakle su pristizali i specijalizovani oblici skupocjenog i ubojitog naoružanja. Naime, prvi put na području Crne Gore javljaju se predmeti koji jasno ukazuju da su namijenjeni isključivo za upotrebu u ratu. Ujedno, bile su to i dragocjene insignije plemenskih predvodnika ili „kneževa”, odnosno najuglednijih članova zajednice. Ubojiti zlatni bodež i srebrna ratna sjekira nađeni su u „kneževskom” tumulu → Mala gruda u Tivatskom polju. U humci → Boljevića gruda u Podgorici, kao „kneževska” oznaka, ističe se besprekorno izrađena bojna sjekira od glačanog kamena. U istom → tumulu nađen je i manji bronzani bodež. Tokom bronzanog doba (III–II milenijum p. n. e.), kako u tumulima tako i u utvrđenim naseljima gradinskog tipa, javljaju se i druge vrste oružja. Iz Nikšićkog polja (Krstovače) potiče bronzani bodež, datovan u rano bronzano doba. Noževi od bronze, povijenog sječiva, nađeni su u pećini Crvena stijena i u tumulu → Neškova gruda. Uporedo, sa skupocjenim naoružanjem od livene bronze, u Crnoj Gori česte su i masivne bojne sjekire „vatinskog tipa”, sa kružnim otvorom za dršku, izrađene od besprekorno glačanog kamena. One potiču iz više nalazišta: Krstovače (Nikšićka Župa), Petnjak i → Gornja Vrbica (Berane). Krajem bronzanog i početkom starijeg gvozdenog doba na teritoriju Crne Gore pristižu novi oblici naoružanja. To su bronzane sjekire albansko-dalmatinskog tipa, nađene u okolini Nikšića (Donja Bijela i Petrovići) i Bijelog Polja (Ostrelj). U isto vrijeme javljaju se dugi ubojiti mačevi liveni od bronze, kao primjerak otkriven kod Berana (Donje luge, → Lisijevo polje). Istovremeni su i bronzani noževi, nađeni u tumulu → Velika gruda u Tivatskom polju. Kako arheološki nalazi potvrđuju, prisutna je i lokalna izrada naoružanja. O tome svjedoče sjekira (kelt) i kalup za livenje takvih sjekira od bronze, koji su, sa kopljem iz poznog bronzanog doba, nađeni kod Berana (→ Rudeš). Tokom gvozdenog doba (VIII–I v. p. n. e.) teritoriju Crne Gore naseljavala su ilirska plemena (→ Iliri). Mada, u etno-kulturnom pogledu, objedinjena u zajednički (Glasinac-Mati) kompleks, u tom razdoblju česti su međuplemenski sukobi o kojima izvještavaju i starogrčki hroničari. Grobovi pod humkama i utvrđena gradinska naselja (→ Gradina) najvažnija su nalazišta njihovog naoružanja. Kako svjedoče rezultati arheoloških istraživanja mnogobrojnih tumula, u svim regijama Crne Gore, u naoružanje većine ilirskih ratnika spadala su koplja, noževi i ponekad mačevi kovani od gvožđa. U VI i V v. p. n. e., rjeđe, pojedine plemenske vođe bile su opremljene i skupocjenim bronzanim kacigama (→ Ilirski šljemovi) dopremljenim iz Grčke – kao što je primjerak nađen u → Budvi.

M. Lazić

Antika

U antičkom periodu javljaju se grčko–ilirski šljemovi od bakarne legure, koji su osim na budvanskoj → nekropoli otkriveni i u ratničkim grobovima u → Kličevu, a jedan nalaz slučajno je otkriven u rijeci Zeti. Nalazi naoružanja iz rimskog perioda na tlu Crne Gore takođe nijesu brojni. U ofanzivno naoružanje rimskog vojnika spadaju mačevi, probodna i bacačka koplja, pilumi i streljačko naoružanje (luk i strijela, projektili za praćku). Defanzivno naoružanje čine oklop, štit i šljem. Od ofanzivnog uglavnom su pronađena koplja (rjeđe pilumi), dok su od defanzivnog potvrđena umba štitova (scutum), kakve su nosili pripadnici pomoćnih jedinica. Svi publikovani nalazi su iz funerarnog konteksta. Ovaj nerimski običaj polaganja naoružanja u grobove potvrđen je u Municipijumu S... (→ Komini). Na starijoj nekropoli u Kominima (I), među jedanaest grupisanih grobova koji su sadržavali duge krive noževe, vrhom oštrice pobijene u zemlju pored → urne sa kremiranim ostacima pokojnika, u dva slučaja su potvrđeni ostaci gvozdenog koplja i vrh piluma. Na mlađoj nekropoli u dva groba pored sandučića za pepeo (→ Kameni sandučić za pepeo) sa kremiranim ostacima pokojnika otkriveni su ostaci umba od bronze i gvožda. Bronzani umbo spada u izuzetno rijetke primjerke sa otisnutim radioničkim žigom i za sada predstavlja jedini nalaz tog tipa na tlu rimske provincije → Dalmacija. U oba slučaja se radi o tipovima štitova koje su nosili pripadnici pomoćnih odreda i hronološki odgovaraju epigrafskom materijalu iz Municipija S..., koji potvrđuje boravak jednog dijela cohors II Aurelia Delmatarum (III v.), jedinice osnovane u Saloni za vrijeme Marka Aurelija (161–180), koja je potom prebačena u istočni dio provincije (radi kontrole puteva, sigurnog protoka dobara, u cilju zaštite od latrona). Rijetki nalazi naoružanja (gvozdena koplja) sa periferije mlađe nekropole (II) u Kominima pripadaju grobovima iz kasne antike (IV–V v.) i vezuju se za novopridošlu populaciju, čiji se istaknuti pojedinci sahranjuju sa životinjama, poput konja, pasa i svinje.

M. Vujović, J. Cvijetić

Srednji vijek

Srednjovjekovno naoružanje može se podijeliti na: napadno, zaštitno, ratne sprave i vatreno oružja. U grupu napadnog oružja svrstavamo mačeve i njegove prelazne oblike, zatim bodeže, sjekire, sablje, korde i noževe, lukove, koplja, praćke. Mačevi velike seobe naroda nazvani su spata (spatha). Razvili su se iz dugog kasnolatenskog mača i uglavnom su rasprostranjeni od Crnog Mora do Francuske i Belgije. Jedna spata je pronađena u rijeci Zeti, gdje je najvjerovatnije završila tokom prodora Gota na sjever dolinom rijeke u V vijeku. Nomadska plemena donose sa sobom posebnu vrstu konjaničke sablje (palaš i kord), sa ušicama za kačenje pričvršćenim na kaniji, u obliku slova „P”. Kod Južnih Slovena u upotrebi su spate karolinškog tipa (VIII–IX v.) od kojih najpoznatiji pripada radionici ULFBERT, čija se distribucija prostire od Islanda do Rusije. U rijeci Zeti je pronađen drugi poznati mač, čiji je izrađivač pod imenom INGELRI kovao između 950. i 1000, ali se konkretan primjerak datuje oko 1100–1150. godine. Srednjovjekovna arhivska građa u Dubrovniku govori o tome da su u Republici zabilježene četiri vrste mačeva, koji su imali posrednu ili neposrednu vezu sa srednjovjekovnim zemljama u okruženju: obični mač, veliki mač, mali mač i slovenski mač spada Sciavonesca. Slovenski mačevi izrađivani su u oblasti Jadrana tokom druge polovine XV vijeka. U → Starom Baru pronađene su dvije jabuke ovog tipa mača zajedno sa oklopima XVI v., što može ukazivati na dužu upotrebu ovog tipa mača. Za rani srednji vijek karakteristični su dugi i kraći bojni nož sax i scramasax. U XIII i XIV v. prelazne varijante između mača i dugačkog bodeža su castellerus i stucco. Bodeži ili njihovi tipovi su se prema dubrovačkim izvještajima dijelili na cultelus (ili culltelus feritorius kao razvijenija vrsta bodeža) i spate, i bili su neka vrsta veoma raširenog kratkog mača ili dugog noža. Sablja se u dubrovačkim arhivima pominje 1363, a može se pretpostaviti da su sablje koje se razlikuju od turskih sablji (spada turca), došle iz Češke (XIV v.) ili Srbije. Od hladnog oružja sa palicom najpoznatiji je topuz ili buzdovan, veoma čest u arhivima pod imenom macia, maca de ligno, de ferroili clava. Koplja (grč. kopis; slov. koštanica) su bila veoma široko zastupljena. U ranom srednjem vijeku poznata su listolika koplja sa blago naglašenim središnjim rebrom (VI–VII v.) koja se po svom obliku zadržavaju na ovim prostorima sve do XI v., zatim koplja čija je oštrica oblikovana u obliku vrbovog lista (VI–VII v.), koplja četvorobridnog vrha koji se na prelazu u tulac proširuje u dva kraća, bodljasta krilca savijena prema dolje (VI–VIII v.) i koplja sa krilcima karolinškog tipa (VIII–IX v.). Bojne sjekire (slov. nadžaci, balte) se koriste tokom čitavog razdoblja srednjeg vijeka. Slučajni nalazi iz rijeke Zete datuju se od VI do XI v., ali se isti oblici ponavljaju i u XII i XIII vijeku. Kamenih projektila u velikom broju ima i unutar srednjovjekovnih gradova u Crnoj Gori, ponajviše u Starom Baru. Najpoznatija vrsta luka je refleksni luk koji je na prostor Evrope došao preko nomada, posebno Huna, Sarmata, Avara, Mađara, Pečenjega i Kumana. Upotrebljavao se prema arhivskim podacima i u Dubrovniku u prvoj polovini XIV vijeka (archus de cornu). Strijele su raznih oblika i veličina. Kod nomada najrašireniji tip je trobridna strijela, ali su pronađene i u okviru ranovizantijske Komani-Kroja kulture, posebno na nekropoli u → Mijelama. Kod ranih Slovena najraširenije strijele su u obliku vrbovog lišća (sa tulcem u vidu trna ili kupastog oblika) i strijele tipa lastin rep, koje se koriste dugo, sve do XV vijeka (pronađene su na → Svaču). Samostel (arcubalista, balista, balestra) je u Evropi počeo da se koristi od IX v., ali masovnija upotreba počinje u XII v. i traje sve do XVI v., izbacivši skoro potpuno dugi luk iz upotrebe. U Starom Baru su tokom iskopavanja pronađeni koštani djelovi samostrela i veliki broj strijela za samostrele, izduženog kupastog oblika. Ratne sprave (machine) bile su: spingarde, tarbuko i mengan. Spingarde su veliki tvrđavski samostreli na postolju, koji su izbacivali strijele, olovne kugle, kamene kugle i zapaljive strijele, dok je trabuko najveća bacačka sprava, čiji je projektil težak i do 136 kg, koji se nalazio u ležištu praćke, izbacivan oko 280 m u daljinu. Javlja se u IX v. i neprestano se koristio sve do XV vijeka. Mengan je bila manja varijanta trabuka sa istim sistemom poluga, kod kojih je korištena zemljina gravitaciona teža. Za zaštitu se koristio štit (lat. scutum, rotella, buccularius), u ranom periodu okruglog oblika, rađen od drveta i kože, sa umbom u sredini. Karakterističan je za germanske narode, prvenstveno Vikinge, Gote i Langobarde. Od XII–XIII v. u upotrebu ulazi štit bademastog oblika koji se upotrebljava od XI vijeka. To je tip tzv. normanskog štita, raširen u Evropi sve do XIV vijeka. Najpoznatija varijanta ovog štita je bosanski štit, još uvijek nedefinisanih specifičnosti. U razvoju oklopa, pod kojim se podrazumijevaju svi djelovi zaštitne odjeće koji su se u XV v. modifikovali u oklop u punom smislu te riječi, postojala su tri prelomna perioda: doba pletenih verižica (1066–1250), uvođenje metalnih ploča (1250–1330) i rani pločasti oklop (1330–1410). Zaštitni djelovi odjeće su: pancirna košulja i korača. Pancirna košulja usavršena je u Italiji u XIII v. miješanjem bakarne i gvozdene žice. U Crnoj Gori su nađene u rijeci Zeti, a jedna dobro očuvana, sa kapuljačom, nalazi se u Polimskom muzeju u Beranama. Korača je od XIII v. označavala zaštitno odijelo u obliku ponča, napravljenog od tkanine ili od kože. Korača se sastojala i od čeličnih pločica poređanih u vidu riblje krljušti, s unutrašnje strane od tkanine ili kože. Sa spoljnje strane kože bile su vidljive glavice čavala, koje mogu biti kalajisane ili pozlaćene. Ostali zaštitni elementi su okovratnici (collarie) rađeni su od verižica, oklopi za ruke, rukavice, kao nastavak rukava pancirne košulje, oklopi za noge. Glavu su čuvali šljemovi. Kasnije se mijenjala forma šljemova od obične cervelerije (kape polusferičnog oblika od gvožđa ili čelika koja je pokrivala samo tjeme glave, nošena ispod verižičnog pokrivača za glavu ili preko), preko dobačinela, kupastog plitkog šljema ili manje, plitke varijante basineta s kuglastom kalotom. Basinet je najpoznatija evropska kaciga srednjeg vijeka, kupastog oblika sa kosim bočnim ivicama, koje su se tokom XIV v. spuštale ka ramenima. Postoje još i barbuta i gvozdeni šešir, kao varijante. Prvo srednjovjekovno vatreno oružje izumili su Vizantijci. Najstariji poznati podaci koji pominju vatreno oružje (metalne cijevi manje ili veće dužine) javljaju se u drugoj četvrtini XIV v. (Engleska, Italija, Španija, Švedska), a od osme decenije XIV v. zasigurno i u Dubrovniku. Pod nazivom bumbarda ili bombarda, prvobitni topovi su bili dužine jedan metar, dok je promjer cijevi iznosio oko 20 cm.

M. Zagarčanin