Praistorijska arheologija, oblast koja se bavi izučavanjem razvoja ljudskih zajednica od najranijih vremena, odnosno od starijeg kamenog doba – paleolita, pa sve do kraja mlađeg gvozdenog doba. Same početke u izučavanju praistorije Crne Gore moguće je vezati za sedamdesete godine XIX v., kada je engleski arheolog → Artur Džon Evans zabilježio i objavio niz zanimljivih podataka o predrimskom → Risnu, s posebnim osvrtom na ostatke ilirskog naselja. Prvo arheološko iskopavanje jednog lokaliteta iz praistorije obavljeno na teritoriji Crne Gore datira iz 1906, kada je po naređenju austrougarskih okupacionih trupa izvršeno iskopavanje nekoliko kamenih → tumula u selu → Gotovuša kod Pljevalja. Nešto više od decenije kasnije, dvojica austrijskih arheologa, Kamilo Prašniker (Camillo Praschnicker) i Arnold Šober (Arnold Schober), obilazeći Crnu Goru i Albaniju svoju pažnju su usmjerili na utvrđeni ilirski grad → Medun i na gradinu → Samobor na Skadarskom jezeru, dajući za oba detaljne planove o njihovom položaju i očuvanim ostacima fortifikacija. Dvije decenije kasnije uslijedilo je otkriće helenističke nekropole → Budve, da bi se sistematska istraživanja nastavila kasnije. Između 1956. i 1958. sistematski je istražena nekropola na → Velim ledinama u selu Gostilj na obali Skadarskog jezera, a naredne 1959. obavljena su iskopavanja na razorenoj nekropoli u → Momišićima u Podgorici. U ovo vrijeme uslijedilo je posebno značajno otkriće pećine → Crvena stijena, čija su sistematska iskopavanja započeta 1954, i koja se obavljaju i danas. Nakon početnih, uslijedila su nova istraživanja čiji su rezultati omogućili da se definišu sve kulture koje su se u periodu praistorije razvijale na tlu Crne Gore. Na osnovu rezultata iz obavljenih arheoloških istraživanja jednog broja praistorijskih lokaliteta moguće je, uz određenu rezervu, zaključiti da su prve ljudske zajednice nastanile određene prostore Crne Gore na samom početku srednjeg → paleolita nazvanog musterijen (musterien), o čemu svjedoče nalazi iz potkapine Crvena stijena. Ovi nalazi istovremeno pokazuju da se život u ovom praistorijskom staništu kontinuirano odvijao od samih početaka srednjeg paleolita, preko kultura mlađeg paleolita, zatim → mezolita i → neolita, sve do početaka → bronzanog doba. Zbog navedenog, Crvena stijena se danas uzima kao reprezent razvoja paleolitskih i mezolitskih kultura Mediterana i posebno jadranske regije. Takođe, nalazi koji pripadaju paleolitskim kulturama otkriveni su i u potkapini → Mališina stijena i potkapini → Medena stijena, obje u kanjonu rijeke Ćehotone, zatim u pećini → Bioče na obali rijeke Morače, i potkapini → Trebački krš u blizini sela Trepče. Nalazi koji pripadaju narednoj epohi, odnosno mezolitu i koji potiču iz istraženih pećinskih staništa, pokazuju da se razvoj ove epohe uglavnom odvijao na tradicijama završnih faza mlađeg paleolita, kao i da po svojim osnovnim karakteristikama pripada jadransko-mediteranskoj regiji, ali i da je obilježen i elementima sopstvenog razvoja. Nalazi potiču sa pomenutih pećinskih staništa – Crvene stijene i Medene stijene i pećine → Odmut, na obali rijeke Pive, danas na dnu akumulacionog Pivskog jezera. Razvoj mlađeg kamenog doba, odnosno neolita, na teritoriji Crne Gore posmatra se u okvirima dva veća, geografski izdvojena kulturna regiona – primorskom i kontinentalnom, uz mogućnost postojanja i jednog prelaznog. Istraženi lokaliteti, među kojima se ističu potkapina Crvena stijena i Odmut, pećina → Spila iznad Perasta, → Koronina pećina u blizini Cetinja, pećina → Vranjaj u masivu Orjena, lokalitet → Kremeštice u selu Petnjik u blizini Berana i lokalitet → Beran krš na dominantnom brežuljku u Beran Selu, pružaju dovoljno materijala da se razvoj ove, posebno značajne epohe u razvoju ljudskog društva, može pratiti kroz tri faze – stariju, srednju i mlađu. Istovremeno rezultati istraživanja pružaju dovoljno podataka da se zaključi da neolitske kulture primorskog regiona i njegovog zaleđa pripadaju tzv. jadranskom neolitu, dok su neolitske kulture kontinentalnog dijela Crne Gore okarakterisane elementima centralno-balkanskog neolita. Razvoj → bakarnog doba ili eneolita, perioda koji slijedi neolitu i koji je okarakterisan prvom upotrebom metala i dinamičnim kulturnim promjenama izazvanim velikim i čestim etničkim pomjeranjima, u okviru kojih je došlo do smjene neolitskih kultura sa novim eneolitskim, moguće je pratiti i na području Crne Gore zahvaljujući, u prvom redu, rezultatima sa obavljenih arheoloških istraživanja, koji su okarakterisani novim pojavama u materijalnoj i posebno u duhovnoj kulturi, kao što je pojava sahranjivanja pod tumulima. Među istraženim lokalitetima čiji nalazi dokumentuju postojanje eneolitske kulture na tlu Crne Gore, posebnu pažnju zavređuju pećine Odmut i Spila, zatim → Pećina Grad u Radmanskoj klisuri i → Minina pećina u klisuri Kaludarske rijeke, obje u blizini Berana, kao i naselje na Beran kršu i tumul na lokalitetu → Kuće Rakića u Zeti. Za sagledavanje razvoja naredne epohe, odnosno bronzanog doba, moraju se uzeti u obzir geografske, odnosno geomorfološke karakteristike Crne Gore, u okvirima kojih se tokom ovog perioda javljaju određene specifičnosti, koje diktiraju izdvajanje većih teritorijalnih i istovremeno kulturnih cjelina. Tako bi južni dio Crne Gore pripao jadranskom priobalnom pojasu, srednji dio zoni kraških polja, a sjeverni gornjem Podrinju, odnosno Podunavlju. Ovakva podjela Crne Gore uslovljena je sličnim ili istovjetnim kulturnim manifestacijama, koje se tokom bronzanog doba javljaju na ovim prostorima. Zajednice koje su tokom prelaznog perioda iz eneolita u bronzano doba i tokom čitavog bronzanog doba nastanjivale prostore Crne Gore, za svoj povremeni ili stalni boravak koristile su pomenuta pećinska staništa – Crvenu stijenu, Odmut, Vranjaj i Grad, kao i jedan broj → gradina, od kojih su samo dvije, Međeđa glava kod Podgorice i → Grdova gradina kod sela Petrovića, sa nešto više izvjesnosti, pripisane bronzanom dobu. Podaci koji spadaju u domen duhovne kulture, uglavnom pripadaju segmentu koji se odnosi na sahranjivanje pokojnika i potiču iz niza istraženih nadgrobnih humki, odnosno tumula. Rezultati istraživanja jednog broja tumula i → nekropola, kao i nekoliko utvrđenih naselja, omogućili su da se razvoj naredne epohe, odnosno → gvozdenog doba na području Crne Gore sagleda u okvirima dva velika perioda – starije, poznato kao halštat i mlađe, poznato kao laten. Podaci dobijeni iz istraživanja jednog broja tumula doprinijeli su boljem i svestranijem upoznavanju kultura koje su se u okviru gvozdenog doba razvijale na tlu Crne Gore. I pored činjenice da su na prostoru Crne Gore uočene brojne gradine, na njima nijesu obavljana veća arheološka istraživanja. Jedino su nešto obimnija istraživanja obavljena na lokalitetu→ Škrke, za koji se pretpostavlja da je predstavljao dio podgrađa gradinskog naselja koje se nalazilo na Orlovom kršu, na ivici Cetinjskog polja. Osim rezultata iz obavljenih istraživanja, određen broj značajnih podataka o gvozdenom dobu Crne Gore pružio je i niz slučajnih nalaza, koji uglavnom potiču iz jednog broja razorenih tumula. Posebno su značajni podaci dobijeni iz istraživanja obavljenih na prostoru Risna, kao i unutar starih gradova – Budve i → Ulcinja. Obavljena istraživanja su pokazala da je gvozdeno doba u okvirima oba perioda okarakterisano različitim oblicima materijalne i duhovne kulture. Materijalnu kulturu starijeg gvozdenog doba karakteriše jedinstvo u tipologiji sa kulturama starijeg gvozdenog doba susjednih oblasti – Bosne i Hercegovine, jugozapadne Srbije i sjeverne Albanije, koje pripadaju tzv. glasinačkom kulturnom kompleksu, dok je mlađe gvozdeno doba okarakterisano prodorom grčkih, a kasnije i rimskih uticaja. Jedna od bitnih karakteristika gvozdenog doba ogleda se u činjenici da je sa njegovim počecima nastupio i period opšte stabilizacije, što je postepeno dovelo do izdvajanja pojedinih etničkih grupa, koje su se sada mogle međusobno i kulturno i u istorijskom smislu teritorijalno razgraničiti. Sada je postalo moguće i da se razvoj određenih kultura gvozdenog doba veže za pojedine etničke grupe, odnosno pojedina plemena ili zajednice više plemena. Teritorija Crne Gore tokom gvozdenog doba bila je nastanjena većim brojem plemena, koja se kasnije kod antičkih pisaca javljaju pod zajedničkim imenom – → Iliri. Ona su u suštini i nosioci razvoja gvozdenog doba, ne samo na teritoriji Crne Gore nego i šire. Mlađe gvozdeno doba obilježeno je i posebno značajnim periodom u kome su Iliri dostigli svoj najviši uspon stvarajući Ilirsko kraljevstvo.