Metalurgija, djelatnost koja se bavi dobijanjem i primjenom metala. Metal je, nakon keramike, drugi umjetno proizveden materijal zavisan isključivo od čovjekove kreativnosti i tehničkih vještina. Mlađe praistorijske epohe nazvane su po većinskom korištenju pojedinih metala (→ Bakarno doba, → Bronzano doba, → Gvozdeno doba). S obzirom na njihovu obradu poznajemo crnu (gvožđe, čelik) i metalurgiju obojenih metala (ostali metali). Upotreba bakra, zlata i srebra, kao samorodnih metala, započela je već 8.000. p. n. e. na prostoru Irana i Anadolije. Krajem 6.000. p. n. e. bakar postaje prvi metal dobijen iz karbonatnih ruda sa složenim postupkom prerade, što se smatra početkom metalurgije i veže se za područja Anadolije i Balkana. Tokom 5.000. p. n. e. raširila se metalurgija plemenitih metala (zlata, srebra, elektruma), a tokom 4.000. p. n. e. uvodi se i pridobijanje olova (galenit). Uslijedilo je legiranje bakra za izradu kvalitetnijih predmeta, najprije tzv. arsenska bronza (legura bakra i arsena) 3.000. p. n. e., potom, oko 2.000. p. n. e., tzv. prava bronza (legura bakra i kalaja), koja će ostati u upotrebi do kraja praistorije. Za vrijeme bronzanog doba započinje prerada gvožđa koje je, u meteoritskom obliku, bilo poznato i ranije. Naročit razvoj tehnologije gvožđa veže se uz Hetite i početak gvozdenog doba oko 1.300. p. n. e. Dobijanje i obrada gvožđa u Evropi u širu je upotrebu ušlo oko 800. p. n. e. S novim tehnikama i različitim primjenama opseg aktivnosti povezanih s metalurgijom značajno se povećao. Mekani metali (zlato, srebro i bakar) koristili su se većinom za izradu → nakita i ukrasnih predmeta, dok su se tvrđi metali (bronza, gvožđe) koristili za izradu oružja i oruđa. Uvođenje, razvoj i šira primjena praistorijske metalurgije na teritoriji današnje Crne Gore nije do sada potvrđena arheološkim istraživanjima postojećih nalazišta. Metalni predmeti ponajviše oružja, oruđa i nakita istraženi su uglavnom u grobovima, znatno manje u → ostavama i ponajmanje u naseljima. Veliki dio njih pripisuju se neposrednom uvozu, naročito zlatni i srebrni predmeti iz → Male grude i → Velike grude u Tivatskom polju, ili iz → Boljevića grude u Podgorici. O postojanju određene prerađivačke djelatnosti već od ranog bronzanog doba svjedoči metalografska analiza bronzanih predmeta iz grobova u Maloj i Velikoj grudi, kojima se ukazalo na ponovnu obradu i recikliranje bronze u lokalnoj upotrebi. Iz kasnog bronzanog doba nešto je više dokaza o metalurškim aktivnostima, npr. kameni kalup za lijevanje šuplje sjekire iz nekropole → Rudeš i kameni kalup za lijevanje ukrasa iz naselja → Kremeštice kod Berana, te keramički klinovi za lijevanje šupljih sjekira iz pećine → Crvena stijena i više njih iz okoline Berana. Velika količina sjekira, tzv. albano-crnogorskog tipa, s najvećom zastupljenošću na području današnje Crne Gore i Albanije, odražava regionalno obilježje i ukazuje na njihovu moguću zanatsku proizvodnju upravo na tom prostoru. Metalurške i zanatske aktivnosti, s obzirom na očuvane predmete materijalne kulture, zasigurno su se nastavile i tokom gvozdenog doba, s mogućom eksploatacijom gvozdene rude na prostoru Nikšića, Pljevalja i u Polimlju (→ Rudarstvo).

M. Blečić Kavur

Obrada metala imala je važnu ulogu u periodu helenizma kada se na prostoru današnje Crne Gore pojavljuju prvi oblici monarhističkog uređenja. O metalurškoj aktivnosti iz tog perioda svjedoče brojni nalazi na ilirsko-helenističkim → nekropolama: nakit, oružje i novac (→ Budva, → Vele ledine). Ilirske zajednice, posebno → Labeata i → Ardijejaca koje su imale prevlast u Ilirskom kraljevstvu (→ Iliri), a na svojoj matičnoj teritoriji nijesu imale rudna bogatstva, metal su kupovale i obrađivale u urbanim naseljima, poput Skodre i → Risna. To su gradovi koji su bili ekonomsko-privredni centri gdje se kovao novac. O tome posredno govori podatak Tita Livija (I v. p. n. e. – I v.) da su Rimljani našli 120.000 ilirskih srebrnih kovanica u Gencijevoj riznici u Skodri. Pod uticajem grčkih kolonija i drevne Makedonije Iliri na prostoru Crne Gore počeli su sofisticiranije koristiti metal i kovati novac. Novija arheološka istraživanja ukazuju da je najstarija kovnica novca na području današnje Crne Gore nastala u ilirskom Risnu, gdje je bila sredinom III v. p. n. e. prijestonica kralja Baleja (→ Balajos, → Numizmatika). Na postojanje kovnice upućuje i pronalazak keramičkog kalupa na Gradini u Risnu, koji je najvjerovatnije služio za izlijevanje novčića. Rudna bogatstva jugoistočnog dijela provincije → Dalmacije, kojoj je pripadala teritorija današnje Crne Gore, bila su jedan od osnovnih motiva rimskih osvajanja tog prostora. Prema epigrafskim spomenicima pretpostavlja se da su Rimljani eksploatisali rudu na sjeveru Crne Gore u dolinama rijeka Lima, Tare i Ćehotine. Ovaj prostor je bio bogat rudama olova, cinka, bakra i srebra. Zahvaljući grčko-rimskim piscima (→ Antički izvori) znamo da su → Pirusti bili jedna od ilirskih zajednica koje su najvjerovatnije naseljavale prostor sjeverne Crne Gore. Zbog izvrsnog poznavanja tehnike proizvodnje ruda Rimljani su rudare iz ove regije u drugom vijeku preseljavali u rimsku provinciju Dakiju. Rimljani su najintenzivniju eksploataciju rudnika na prostoru Crne Gore vršili u drugom i trećem vijeku. Na lokaciji Preslica u Lever Tari (→ Mitrino svetilište) pronađen je epigrafski spomenik na kojem se spominje upravitelj carskih rudnika (procurator Augusti). U administrativnom smislu rimski rudnici sa prostora Crne Gore od vremena vladavine Marka Aurelija (161–180) bili su pod ingerencijom carskog upravitelja (procurator) čije je sjedište bilo u Domaviji (Sase kod Srebrenice).

A. Šačić Beća

Rudarstvo na prostoru Crne Gore je počelo da nazaduje nakon velikih Seoba naroda u VI i VII vijeku. Rimski gradovi koji su bili središta rudarstva, trajno su stradali u napadima Avara i Slovena. Smatra se da srednjovjekovno rudarstvo počinje 1242, preseljenjem Sasa rudara iz Erdelja i Banata (Dakija) pod pritiskom Mongola. Sasi su razvili srednjovjekovno rudarstvo, uveli novu tehnologiju i nove savremene metode pri otkopavanju i preradi ruda. Međutim, postoji mišljenje da su Sloveni bili upoznati sa rudarstvom i prije dolaska Sasa, jer su prije prelaska Dunava i dolaska u ove krajeve naseljavali oblasti Erdelja i Banata, gdje se vadilo gvožđe, bakar i olovo, tako da su se mogli upoznati sa načinom vađenja i prerade metala. Sasi dolaze za vrijeme Stefana Uroša I (1243–1276). Oni donose sa sobom pravne običaje koji su vladali u rudnicima Njemačke. Ovaj, tzv. „Saski rudarski zakon”, sačuvan je u turskom prevodu i ima 133 člana. Sasi (rudari i topioničari-vloturci) su imali izvjestan stepen autonomije (svog kneza, sudove, notare i knjigovođe). Za vrijeme njihovog prisustva stvorena je veoma kompleksna i značajna rudarska terminologija. Riječi kao: klufta (stijena po kojoj se prostire ruda), otučine (otpaci od stijene pri odvajanju rude), jalovine, gnila, plavica, batrula, krmesnica, troska (šljaka), plakatovnica (gdje je skoncentrisana ruda), vjekovima su označavale osnovne termine u proizvodnji metala u našim krajevima. Pronalaženje rude zvalo se uzboj. Tamo gdje je uzbojnik pronašao rudu, stavljao bi se krst, a pravo na dalje vađenje rude zvalo se urbaština (njem. urber). Urber daje povlastice, premjerava i obilježava rudna polja i naplaćuje danak – urbar. Ako je bilo dovoljno rude, npr. srebra, onda je urber izdavao povlasticu koja se zvala zakonina. Tako je bio pravno formiran rudnik (slov. rupa, saški ceh). Radovima u rudniku rukovodio je hutman (službenik ceha). Radilo se u jami, na pralištu i topionici. Ortnik je kopao rudu i odvajao je od jalovine, koju je odnosio huntaru kolicima (njem. hunta). Ruda i jalovina vađeni su iz okna uz pomoć velikih čekrka (horanj, hašpula). Rudu je prihvatao izbiralac, a u plakaonici mejšač ili polovčar je miješao rudu. Oprana ruda je dijeljena na 64 dijela, kao što je dijeljen rudnik (ceh). Podjela rude vršila se nakon 40–45 dana, a pronađenu rudu otkupljivali su vatraci (it. valtruchi, valtuchi, valtruzi). Topljenje se vršilo na licu mjesta. Pošto su se topionice najviše nalazile pored rijeka, voda je pokretala veliko kolo, koje je pumpalo mjehove koji su potpirivali vatru. Topionica se zvala kolo. Sulfidi rude su najprije prženi (roštovanje) 7–8 dana, da bi s rošnjaka ruda nošena u topionicu – kolo, kod filtrara. Otkopar je primao prženu rudu, a odvajanje srebra od olova vršilo se na čistiliji (to je radio čistač). Prvi i najpoznatiji i najstariji rudnik (rudišta) u našim krajevima bio je → Brskovo, gdje se srijeću najraniji podaci o Sasima poslije povelje Stefana Uroša I, kojom se potvrđuje njihova prisutnost. Brskovo je prvi rudarski i trgovački grad, i u XIII v. jedan od najznačajnijih trgovačkih gradova uopšte, a jedno vrijeme i prijestonica kralja Stefana Uroša I. U njemu je bila i prva kovnica srpskog srednjovjekovnog srebrnog novca.

M. Zagarčanin