Numizmatika, grana istorijskih nauka koja izučava novac u njegovim mnogim oblicima i funkcijama. Primjerci novca dostižu najviši stepen kulturno-istorijskog značaja kada su otkriveni pri arheološkim istraživanjima, jer tada, kao integralni dio autentičnog i dokumentovanog konteksta, pružaju najviše podataka za razumijevanje i interpretaciju mjesta i vremena kojima pripadaju. U Crnoj Gori je sve više ovakvih nalaza, pogotovo sa lokaliteta antičkog Rizona / Risinijuma, današnjeg → Risna. Slučajno otkriveni nalazi antičkog i srednjovjekovnog novca, u → ostavama ili pojedinačno, značajni su za šire sagledavanje istorijskih procesa i razumijevanje specifičnih lokalnih konteksta u kojima su nađeni, i oni čine većinu numizmatičkog materijala u muzejskim zbirkama u Crnoj Gori. Ostave novca su vrijedan istorijski izvor, ali su na tlu Crne Gore malobrojne i najčešće rasute, a njihovi djelovi se većinom nalaze u inostranim zbirkama. Za sada najstariji novac otkriven na tlu Crne Gore potiče sa lokaliteta Carine u Risnu iz ostave sastavljene od tetradrahmi Damastiona i Daparije i statera korintskog tipa iz V i IV v. p. n. e. sa vremenom zakopavanja oko 330. g. p. n. e. Sa istog lokaliteta potiču slučajni pojedinačni primjerci novca peonskih vladara: drahma Likejosa (oko 356 – oko 335. g. p. n. e.) i furnirani primjerak tetradrahme Patraosa (oko 335 – oko 315. g. p. n. e.). Četvrtom vijeku p. n. e. pripadaju i izolovane kovanice otkrivene arheološkim istraživanjima: primjerak zlatnog kartaginskog novca (oko 350 – oko 320. g. p. n. e.) iz → Crkve Sv. Neđelje u Kumboru, i primjerak bronze Aleksandra Velikog (336 – 323. g. p. n. e.) sa lokaliteta Vidov vrh (→ Crkva Lazarica na Vidovom vrhu). Ostava sitnog srebrnog novca jedinstvene ikonografije s makedonskim štitom i makedonskom zvijezdom, otkrivena 1880-ih godina, najvjerovatnije potiče iz Risna, pošto rijetki pojedinačni primjerci poznatog porijekla s takvom ikonografijom potiču samo odatle. Od XIX v. je poznato da lokalitet Carine pruža obilje nalaza antičkog novca, o čemu su pisali → Artur Džon Evans i Hajnrih Rihli (Heinrich Richlý), a najbrojniji je helenistički novac. Poznati su pojedinačni slučajno nađeni primjerci sa šireg područja, od Peteije i Herakleje u Lukaniji, preko Farosa, Korkire, Apolonije, Dirahiona i Korinta, zatim Beotije, Sikiona, Amfipolisa, do Lisimaha i Seleukida na istoku. Daleko najveći broj primjeraka iz Risna, kako slučajno nađenih tako i otkrivenih u iskopavanjima, pojedinačnih i iz ostava, pripada kovanju → Balajosa, vladara nepoznatog antičkim izvorima, koji je u Rizonu kovao srebrni i bronzani novac sa tipično helenističkom titulom kralja (rizonski tip). Od slučajnih nalaza, iz Risna potiču najmanje tri primjerka srebrnog Balajosovog novca, a od bronzanog najmanje jedna ostava, više kumulativnih površinskih grupa novca i ogroman broj pojedinačnih nalaza. Nalazi Balajosovih bronzi sa iskopavanja su brojni, a → Velika ostava novca kralja Balajosa je od posebnog značaja. Rizonska kovnica je izuzetna i po tome što je izdavala i tri tipa autonomnog gradskog novca, poznatog u malom broju slučajnih nalaza otkrivenih skoro isključivo na Carinama. Sva tri tipa nose varijante legende PIZONITAN: 1. post-Balajosov tip, koji u redukovanoj formi i metrici ponavlja ikonografiju Balajosovih bronzi rizonskog tipa, 2. tip Apolon/Artemida s bakljom, i 3. tip bradata glava/PI-ZO u lovorovom vijencu, poznat u samo jednom primjerku. Pojedinačni slučajni površinski nalazi rimskog bronzanog novca su takođe bili česti na Carinama i bilježeni u literaturi od kraja XIX vijeka. Najbrojniji su bili primjerci iz IV v., naročito bronze Konstatina Velikog (324–337). Novijim iskopavanjima otkrivena je jedna republikanska bronza iz III v. p. n. e. Ukupno uzevši, Rizon/Risinium je do sada pružio daleko najveći broj nalaza antičkog novca na tlu Crne Gore. Istraživanja oštećenih grobova nekropole u → Momišićima pružila su nekoliko primjeraka srebrnog novca, od kojih su dva identifikovana kao drahme Dirahiona iz III v. p. n. e. Bronzani novac otkriven na nekropoli u Gostilju (→ Vele ledine) omogućio je datovanje cijelog kompleksa u II v. p. n. e. Od ukupno 17 bronzanih primjeraka pouzdano su identifikovana tri primjerka novca grada Skodre, šest ilirskog kralja Gencija i četiri Dirahiona. Iz okoline Nikšića potiču dvije slučajno nađene ostave rimskog carskog novca: velika ostava sa preko 900 primjeraka srebrnog novca iz okoline sela Broćanac i rasuta ostava sa nepoznate lokacije, koje pripadaju horizontu ostava kriznog perioda III vijeka. Brojni pojedinačni primjerci rimskog carskog i kasnoantičkog bronzanog novca, kovani od I do kraja IV v. u različitim kovnicama Carstva, najčešće Rimu, Akvileji, Ticinumu, Triru, Serdiki, ali i Kiziku, Aleksandriji i drugim, otkriveni su arheološkim radovima na više lokaliteta, najviše u → Duklji (Dokleji) kod Podgorice i Minicipijumu S... (→ Komini) kod Pljevalja, a takođe na rimskoj nekropoli u → Budvi, i pri iskopavanjima manjeg obima u → Kotoru, Baru i → Ulcinju. Bogat numizmatički materijal prikupljen je prilikom dugogodišnjih istraživanja u različitim segmentima grada Dokleje, počevši od iskopavanja → Pavela Apolonoviča Rovinskog s kraja XIX vijeka. U više kampanja novijih istraživanja otkriveno je preko 500 primjerka, koji većinom potiču iz gradskog jezgra, a obrađeni primjerci pripadaju najčešće poznom Carstvu, III i IV vijeku. Nekropole na prostoru Dokleje pružile su manji broj nalaza novca od I do IV v., koji je međutim veoma značajan za preciznije datovanje kompleksa, pogotovo jugoistočne → nekropole (93 ukupno, u grobovima spaljenih s → urnama 64, a 29 iz grobova sa skeletnim sahranjivanjem). Veći broj nalaza rimskog novca otkriven arheološkim iskopavanjima antičkog lokaliteta Municipium S... poznat je samo sumarno. Ispitani primjerci pripadaju emisijama od I do IV v., a najviše II vijeku. Pojedinačni slučajno nađeni primjerci rimskog bronzanog, srebrnog i, mada rijetko, zlatnog novca od I do IV v. zabilježeni su na mnogo mjesta, a naročito iz Boke Kotorske, iz oblasti Nikšića, Pljevalja, Ulcinja i Bara.

D. Ujes Morgan, I. Živanović

Na prostoru → Prevalisa, i kasnije Duklje korišten je vizantijski novac, ali za sada nema dokaza da se u kraljevini Duklji kovao novac. Vizantijski novac je pronađen u jasno definisanim slojevima tokom iskopavanja → Starog Bara, → Svača, → Prevlake Svetog arhangela Mihaila, Duklje, → Velikog pijeska i dr. Od XIII v. na prostoru Duklje kao platežno sredstvo koristi se novac srednjovjekovne Srbije i Mletačke republike. Prvi srpski novac u srebru i bakru, čankastog oblika, kovao je kralj Stefan Radoslav (1228–1234), sa natpisima na grčkom jeziku. Ovakvog novca ima dosta u okolini Skadra, stare prijestonice Duklje. Nakon dolaska germanskih rudara Sasa, pod kraljem Stefanom Urošem I (1243–1276) u → Brskovu počinje da se kuje srebrni novac (oznaka: STEFANVS), sličan mletačkim srebrnim matapanima (grossi de Bresscoa), koji su bili uzor srpskim dinarima. Srebrni novac u Brskovu su kovali i njegovi sinovi, kraljevi Stefan Dragutin (1276–1282) i Stefan Uroš II Milutin (1282–1321). Tu su i novci Stefana Uroša II Dečanskog (1322–1331) i cara Stefana Dušana (1331–1355). Svi primorski gradovi u Zeti, kovali su autonomni novac – folar. Kotorski folari su imali Svetog Trifuna na aversu, dok je na reversu bilo stilizovano utvrđenje, barski folari su imali na aversu slovo A – Antivari, a na reversu G, kao početno slovo patrona grada Svetog Đorđa; u Svaču je na aversu Sveti Jovan Krstitelj, a na reversu stilizovana predstava grada; ulcinjski novac je na aversu imao predstavu Presvete Bogorodice, a na reversu Agnus dei, ili Božije jagnje sa oreolom i krstom. Balšići kuju svoj novac od 1372. i poznato je 11 vrsta njihovog novca i više podvrsta. Kovnice ovog novca bile su u Skadru i Prizrenu. Đurađ I Balšić (1362–1378) kovao je pet vrsta novca sa ćiriličkim natpisom i imenom, dok je Balša II Balšić (1378–1385) kovao u Skadru dvije vrste sa latiničnim natpisom. Na novcu je i karakterističan porodični grb: štit sa vučjom glavom. Đurađ II Stracimirović Balšić (1385–1403) i Balša III Balšić (1403–1421) kovali su novac u Baru i Ulcinju. Novac Balše III kovan je prvi put 1404, a drugi put poslije 1415. godine. Takođe, u opticaju na prostoru Crne Gore nailazi se na novce despota Stefana Lazarevića (1389–1427) i Đurađa Brankovića (1427–1456); nađeni najviše tokom iskopavanja Starog Bara, i novac bosanskog kralja Tvrtka I Kotromanića (1353–1391). Na ovim prostorima, posebno u primorskim gradovima u opticaju su novci iz doba venecijanske uprave XV–XVII v., matapani i folari primorskih gradova. Ovi posljednji su kovani u Baru, Ulcinju i Kotoru (u kome je kovnica radila od 1423. do 1640), uvijek sa predstavom svetog Marka na reversu i svetiteljima, patronima ovih gradova, na aversu. Takođe, veoma su prisutni srebrni dubrovački dinari kovani od 1372. do 1420, sa predstavom Svetog Vlaha na reversu.

M. Zagarčanin