Skriptoriji, vjerske škole i konfesionalna pismenost u Crnoj Gori. Skriptorij je pisarska radionica u kojoj su se prepisivale i izrađivale knjige u srednjem vijeku. Vjerska škola je škola koja je osnovana za obuku i obrazovanje pripadnika određene vjeroispovijesti.

Pravoslavne, monaške i vjersko-učiteljske škole

Na prostoru Crne Gore postojale su bogoslovske, monaške i bogoslovsko-učiteljske škole – na Cetinju (→ Bogoslovija Svetog Petra Cetinjskog, Cetinje), u Manastiru Morača (→ Pisarska djelatnost i biblioteke u manastirima i crkvama), Manastiru Svete Trojice kod Pljevalja (→ Skriptorij i biblioteka u Manastiru Svete Trojice), Stanjevićima, Ždrebaoniku, u Crkvi Svetog Nikole u Grblju, Ostrogu, manastirima Dobrsko selo i Brčeli. Prema podacima, koji nisu sasvim pouzdani, navedene škole postojale su i u Manastiru Nikoljac (ili u njegovoj neposrednoj okolini), Pivskom manastiru, Manastiru Podlastva, Savini, Crkvi Svetog Spasa u Herceg Novom, Manastiru Podmalinsko, Reževićima, na Vranjini, u Tušinskom manastiru. Sve do XIX vijeka i otvaranja državnih škola, pismenost se uglavnom sticala u manastirima i crkvama. Sveštenici i monasi sticali su osnovnu pismenost. Pismenost se sticala i pri dvorovima. Na Crnogorskom primorju postojali su i zvanični pisari (kancelari, dragomani), koji su sticali pismenost u školama. Poseban značaj u vezi sa tim imali su Kotor, Paštrovići i Grbalj.

Cetinjska bogoslovija. Cetinjska bogoslovija je u svom osamdesetogodišnjem trajanju (sa prekidima uslovljenim teškim vremenima) imala izuzetnu ulogu i posebno mjesto u duhovnom, prosvjetnom, kulturnom i intelektualnom životu Crne Gore. Preteča Cetinjske bogoslovije jeste škola osnovana u Cetinjskom manastiru na osnovu ukaza knjaza → Danila I Petrovića Njegoša. Radila je od 1856. do 1860. godine. Privremena bogoslovija počela je sa radom 1863, ali je zbog nedostatka finansijskih sredstava prestala sa radom nakon nekoliko mjeseci. Do prestanka rada došlo je zbog teškog materijalnog stanja knjaževine, tj. nemogućnosti održavanja školskog objekta i plaćanja troškova za profesore i učenike. Knjaz → Nikola I Petrović Njegoš otputovao je u Sankt Peterburg krajem 1868. i tom prilikom od ruskog cara dobio je pomoć od 8.000 rubalja za otvaranje Bogoslovije i → Djevojačkog instituta – za školovanje i vaspitavanje ženske omladine (za što je izdvojeno 5.500 rubalja). Institut je radio 44 godine (1869–1913). U Institutu su se vaspitavale i obrazovale djevojke iz Crne Gore i ostalih južnoslovenskih krajeva. Novac za rad i održavanje prvog srednjoškolskog ženskog zavoda na Cetinju, ali i na Balkanu uopšte, odvojila je iz svojih ličnih sredstava ruska carica Marija Aleksandrovna. Institut je radio pod direktnim nadzorom crnogorske knjeginje Milene. Školske 1873/74. god. Cetinjska bogoslovija je usljed ratnih okolnosti radila u Manastiru Ostrog, kao monaška škola. Godine 1872. bogoslovci su osnovali prosvjetno-književno društvo „Crnogorski borac”. Bogoslovija je bila trogodišnja škola sa po deset učenika u razredu, od kojih su najbolji primani u internat kao pitomci. U Crnoj Gori za vrijeme Njegoša postojale su i osnovne škole u manastirima Dobrsko selo i Brčeli. Nakon Berlinskog kongresa 1878, nastale su nove potrebe za izgradnjom prosvjetnog sistema. Knjaz Nikola je 1887. odobrio nastavak rada Bogoslovije – „za mladiće koji žele da se posvete svešteničkom ili učiteljskom zvanju”. Nastava je trajala tri godine, a pravo upisa imali su samo svršeni učenici gimnazije, prije svega oni sa odličnim uspjehom. U ovom periodu škola nije imala internat. Godine 1881. počela je sa radom Gimnazija na Cetinju (→ Gimnazija, Cetinje) – u prostorijama Njegoševe Biljarde, gdje je od početka bila smještena i Bogoslovija. Godine 1887. na Cetinju je osnovana srednja bogoslovsko-učiteljska škola. Zbog nedostatka prosvjetnog kadra šk. 1890/91. god. integrisani su Rektorat Bogoslovsko-učiteljske škole i uprava Gimnazije. Učenici koji su se opredijelili za učiteljski poziv imali su praksu u osnovnoj školi. Balkanski ratovi i naročito Prvi svjetski rat uslovili su 1915. novi prekid rada. Godine 1921. Cetinjska bogoslovija nastavila je rad i radila je do 1944. godine. Učiteljska škola na Cetinju (→ Učiteljske škole) otvorena je 1922. godine. Radila je kao petorazredna škola, a sa ciljem školovanja svešteničkog podmlatka. Određeno je da sve škole moraju imati internat. Školske 1928/29. god. bogoslovije su podignute na rang više škole u šestogodišnjem trajanju. Cetinjsku bogosloviju u međuratnom periodu završilo je oko 400 učenika. Početkom Drugog svjetskog rata njen rad je prekinut. Nastavljen je krajem 1943, kada je omogućeno polaganje ispita samo završnim razredima. Uspostavljanjem nove komunističke vlasti 1944, prekinut je rad Cetinjske bogoslovije. U tom periodu stradalo je blizu stotinu sveštenika, a među njima je bio i mitropolit Joanikije Lipovac. Pravoslavna crkva obnovila je rad Cetinjske bogoslovije 1992, nakon uvođenja višepartijskog sistema, i od tada ona nosi naziv – Bogoslovija Svetog Petra Cetinjskog. Svake godine upisuje se od 20 do 30 i više učenika. Njen razvojni put u ovom periodu pratili su problemi, ali i značajna dostignuća. Bogoslovija ostaje prosvjetno i duhovno središte Cetinja i Crne Gore.

Pravoslavna narodna osnovna škola u Crkvi Svete Trojice u Pljevljima. U Manastiru Sv. Trojice bila je monaška škola, u kojoj su se spremali monasi i sveštenici. U Manastiru je postojala i pravoslavna narodna osnovna škola. Tu je radila i prepisivačka škola, sa posebnim intenzitetom od 1537. do 1651. godine. Rad škole pomagali su njeni nastojatelji i kaluđeri. U jednom dokumentu navodi se da je izvjesni Luka Pavlov Karadžić učio u Pljevljima „u Troici namastiru u daskala, i oće da se zapopi [...] i četiri godine nie dolazio kući od daskala, dogoć je dobro naučio” – što ukazuje na to da je škola radila u Manastiru Sv. Trojice, a u njoj su đaci učili za trgovce i zanatlije, kao i za sveštenike.

Monaška škola u Ždrebaoniku. Radila je za vrijeme mitropolita → Mitrofana Bana 1899. godine. Mitropolit Mitrofan odredio je Mihaila Rankovića za nastojatelja Manastira Ždrebaonik, oslanjajući se na njegov tridesetogodišnji monaški i pedagoški rad. Po preuzimanju dužnosti, početkom oktobra 1898, sinđel Mihailo dobio je instrukcije od mitropolita o osnivanju monaške škole u Ždrebaoniku. Tokom novembra i decembra iste godine sinđel Mihailo je obavio pripreme za smještaj đaka. Iz Mitropolije su poslate knjige za đake. Rad ove monaške škole nije bio dugotrajan. Sinđel Mihailo je u septembru 1899. uputio molbu Mitropoliji na Cetinju tražeći da zbog drugih obaveza bude razriješen dužnosti nastojatelja Manastira Ždrebaonik i upravnika monaške škole. Nakon toga škola je prestala sa radom.

Manastir Morača. Osnovan je 1252. kao zadužbina Stefana Vukanova Nemanjića. U Manastiru Morača još od vremena Balšića postojala je stalna škola za sveštenički i kaluđerski poziv, za pismenost, crkvenu umjetnost i prepisivanje crkvenih knjiga. Za vrijeme vladavine Balše III (1403–1421) iz Morače je preseljena grupa prepisivača u Manastir Sv. Nikole na Vranjini. Od tada je Manastir na Vranjini postao centar prepisivačke djelatnosti (za sve crkve i manastire) u tadašnjoj Zeti. Manastirska škola u Morači naročito je bila aktivna i imala je veliki broj monaha tokom XVII i XVIII vijeka.

Manastir Đurđevi stupovi kod Berana. Od svoga osnivanja (1219–1220) Budimljanska episkopija, čije je sjedište stalno bilo u Manastiru Sv. Đorđa u župi Budimlji, vršila je snažan vjerski, ali i kulturni i prosvjetni uticaj na područje gornjeg Polimlja, gornjeg toka Tare, na dijelove današnje sjeverne Albanije, pa i na šire područje. Na prostoru koji je bio pod njenom jurisdikcijom Manastir Đurđevi stupovi postao je izuzetno duhovno središte (→ Prosvjetiteljstvo u Manastiru Đurđevi stupovi). Podaci o kulturnom i prosvjetiteljskom radu u Đurđevim stupovima oskudni su, ali se sa dosta vjerovatnoće može reći da su u tom smislu bili važno i razvijeno sjedište, sa vjerskom i monaškom školom. Iz ove manastirske škole potiče niz značajnih stvaralaca i narodnih prvaka iz Vasojevića, što svjedoči o njenom kvalitetu. Postoji podatak da je učitelj svjetovne osnovne škole → Gavrilo Saičić završio manastirsku školu 1854, sa još 23 polaznika. Poznato je da su se duži vremenski period mladići iz ovog kraja javljali na školovanje u Beogradu, Cetinju, Prizrenu i drugim mjestima, što upućuje na zaključak da je u njihovom zavičaju postojala dobro organizovana osnovna škola. Nije poznato do kada je škola radila – pretpostavlja se da je sa prekidima radila do 1862. godine. Kulturna i prosvjetna aktivnost Manastira posljednjih decenija XIX i početkom XX vijeka znatno je oslabila.

Pivski manastir. U Pivskom manastiru sticala se pismenost, okupljali su se učeni ljudi, prikupljani su i nabavljani rukopisi i stare štampane knjige sa raznih strana, vodila se briga o oštećenim primjercima, povezivale su se knjige i vršeni su novi prepisi. Arhimandrit → Arsenije Gagović prilikom putovanja u Rusiju (1803) tražio je pomoć za Manastir, navodeći svoju namjeru da otvori duhovnu školu u Pivi (→ Skriptorij i biblioteka u Manastiru Piva) – što je obrazlagao potrebom za obrazovanim sveštenstvom. Pri svom trećem povratku iz Rusije (1813) Arsenije je od strane Osmanlija nasilno umoren, tako da njegova zamisao o otvaranju duhovne škole u Pivi (1816) nije realizovana.

Manastir Stanjevići. Kao ktitor Manastira Stanjevići (1388) pominje se ugledni vojvoda Nikola Stanjević. Duhovna i prosvjetna služba Manastira u srednjovjekovnom periodu bila je usmjerena crkvenom prosvjetom i učenjem pismenosti generacije monaha. Za noviji period – XVIII vijek i prve tri decenije XIX vijeka, postoji više svjedočanstava o prosvjetnoj djelatnosti Manastira. Manastir je bio duhovno sjedište cetinjskih mitropolita u vrijeme obnove Cetinjskog manastira. Uz pedagoški rad i crkveno-administrativnu službu mitropolita, u Stanjevićima se odvijala i prepisivačka djelatnost, a istovremeno su nabavljane i poklanjane knjige, o čemu govore brojni zapisi iz toga vremena. Za vrijeme vladike Save radila je sveštenička škola – za spremanje svešteničkog podmlatka, koju je on osnovao 1780. godine. Tu školu pohađao je i Sveti Petar Cetinjski (→ Petar I Petrović Njegoš). Nasljednik vladike Save bio je mitropolit Arsenije Plamenac, koji je nastavio sa duhovno-prosvjetnim radom. Najviše sačuvanih podataka o duhovno-prosvjetnoj misiji Stanjevića potiče iz vremena Svetog Petra Cetinjskog, koji je, po jednoj zabilješci, u ovom manastiru zamonašen 1760. godine. Petar I izvjesno vrijeme školovao se u Stanjevićima, dok je kasnije, tokom svoje vladavine, Manastir u Stanjevićima koristio kao ličnu rezidenciju. U njegovo vrijeme Manastir Stanjevići bio je jedan od glavnih duhovnih centara. Pod svodovima ovog manastira napisao je veliki broj poslanica, kao i Stegu. U Stanjevićima je 1794. rukopoložio monaha Josifa Tropovića za sveštenika, koji će kasnije biti učitelj Radivoju Radu Tomovu Petroviću (→ Petar II Petrović Njegoš). Neka vrsta osnovne škole radila je 1812, što se vidi iz pisma koje je Petar I uputio tamošnjem učitelju jerođakonu Nikodimu. Godine 1839. Manastir je ustupljen Austriji i od tada počinje period njegovog devastiranja. Manastir je obnovljen 1998, na 680. godišnjicu od osnivanja.

J. Stojanović

Skriptoriji katoličke crkve

Za hrišćansku crkvu obrazovanje i pismenost bili su od samog početka, a posebno nakon slobode kulta, sastavni dio poslanja. Gotovo sve do kasnog srednjeg vijeka, prepisivanjem i ukrašavanjem kodeksa (rukopisnih knjiga) bavili su se uglavnom monasi i redovnici u svojim skriptorijima. Jedan od najstarijih hrišćanskih skriptorija na Zapadu, o kojem postoji važan trag u izvorima, bio je Samostan Vivarium u Skvilačeu (Squillace) na Kalabriji. Osnovao ga je Kasiodor nakon što se povukao iz državničke službe – oko 560. godine. U Kasiodorovom skriptoriju monasi su rad na prepisivanju rukopisa smatrali dijelom monaške službe. Skriptorij je posjedovao 231 kodeks od 92 različita autora, što je za ono vrijeme bilo izuzetno mnogo. Knjige su bile složene u ormarima organizovanim po tematskim cjelinama. Prepisivali su se tekstovi grčkih i latinskih autora (filozofa, književnika, istoričara, ljekara, teologa), sveti spisi i liturgijske knjige. Kasiodor je, uz pravila duhovnog života, u svom djelu Institutiones divinarum et saecularium litterarum ostavio detaljna uputstva kako se rukopisi prepisuju, ispravljaju, popravljaju, uvezuju, a uključio je i popis najznačajnije bibliografije svoga vremena. Sa posebnom pažnjom monasi su morali raditi na prepisivanju Biblije. Smjer koji je Kasiodor postavio u svom skriptoriju naslijedili su u kasnijem periodu benediktinski samostani, koji su tako postavili temelje prenošenja znanja i obrazovanja u Evropi. Rukopisi su se prepisivali za potrebe obrazovanja, a nakon početnog otpora prema filozofiji smatralo se da svjetovna, „paganska” literatura pomaže boljem shvatanju svetih nauka. Splitski crkveni sabor 925, koji spominje Kotorsku biskupiju, podstiče velikaše da daju na školovanje svoje nasljednike i robove koji teže hrišćanskom savršenstvu (svetim redovima). Njemački pronalazač i štampar (→ Štamparija Crnojevića) Johan Gutenberg (oko 1393/1406–1468) zaslužan je za otkriće štamparske prese sa pokretnim karakterima i za štampu prve knjige – tzv. Gutenbergove Biblije u 42 reda. Do Gutenbergovog izuma, posebno u prvom milenijumu, na Zapadu su se pisanjem i prepisivanjem kodeksâ bavili isključivo veliki crkveni redovi, kao što su benediktinci (→ Prosvjetna djelatnost u benediktinskim manastirima), kojima je čitanje i pisanje bilo dio propisanog pravila života. Prosjački redovi – franjevci (→ Škole franjevaca u Boki kotorskoj) i dominikanci (→ Dominikanska škola, Kotor), koji su osnovani u XIII vijeku, takođe su preuzeli obavezu intelektualnog rada, mada u kasnom srednjem vijeku. Skritporsku djelatnost obavljali su i specijalizovani privatnici. Veće opatije ili veći samostani imali su biblioteku, arhiv i skriptorij, u kojem su posebno obučeni monasi minuciozno izrađivali kodekse. Rad na knjigama zahtijevao je nabavku skupocjenih materijala, što je uslovilo i razvoj trgovine: bilo je potrebno nabaviti kvalitetne životinjske kože za izradu pergamenta i one pigmente koji se nisu mogli izraditi na licu mjesta. U izradi jednog kodeksa učestvovalo je više monaha – svaki sa svojim zaduženjima: trebalo je pripremiti, tretirati i izrezati u formatu pergament. Posebnu odgovornost imao je sâm pisar (lat. amanuense), koji je tekst morao prepisati čitko i uz što manje grešaka; osim teksta, rukopisne knjige, posebno svečanijeg liturgijskog karaktera, sadrže ukrase i slike – minijature, za čiju su izradu korištene pigmenti (boje) i zlato. Na iluminacijama kodeksâ radili su umjetnički nadareni monasi, a takvi kodeksi predstavljaju jedinstvena umjetnička djela, koja su sebi mogli priuštiti samo bogatiji samostani ili pojedinci. Uopšteno, cijena kodeksa bila je visoka, pa su se prodavali ili posuđivali poput kuća i zemlje uz pisane ugovore. Benediktinski monasi iz južne Italije razvili su i poseban tip pisma – beneventanu, koja je prenesena i u naše krajeve, a iz samostanâ je prešla i u dvorske i druge svjetovne kancelarije. Uz beneventanu monaška pisma su i karolina i kasnija gotica. U samostanima na istočnoj obali Jadrana koristili su se glagoljica, ćirilica i staroslavenski jezik. U srednjem vijeku monasi i redovnici, osim što su radili za samostane, redovno su bili i pisari na vladarskim dvorovima i u gradskim kancelarijama. U početku su se knjige čuvale u škrinjama i ormarima, a kada se njihov broj umnožio, stvarane su biblioteke. Monasi su izrađivali knjige za svoje vlastite potrebe i po narudžbi drugih samostana i pojedinaca. Osnovne knjige koje su se prepisivale bile su – Sveto Pismo, zatim Pravilo sv. Benedikta, liturgijske knjige: misali, evanđelijari, lekcionari, psaltiri, brevijari, himnariji, penitencijali, legendariji, antifonari, životi svetaca i dr., knjige kanonsko-pravnog karaktera, razni homiletski i moralni manuali, te brojne svjetovne knjige. Veliki broj djela antičkih pisaca (nakon propasti Zapadnog rimskog carstva) do danas je sačuvan isključivo zahvaljujući djelovanju samostanskih skriptorija. Nakon pronalaska štamparije sa pokretnim matricama, a time i lakše, jeftinije i brže izrade knjiga, samostanski skriptoriji postepeno smanjuju i gase svoje aktivnosti, iako su rukopisne knjige i kasnije bile na visokoj cijeni i iako su bile tražene od bogatih naručilaca. Na području današnje Crne Gore djelovali su benediktinci, dominikanci i franjevci. Zbog požara, ratova, rušenja samostana i prestanka samostanskog života, malo toga je poznato u vezi sa njihovom skriptorskom djelatnošću. Na osnovu analogije, ujednačenih crkvenih propisa i pravila vezanih za obrazovanje i život u samostanima, kao i na osnovu posrednh arhivskih tragova, zna se da su samostani na području Boke kotorske i na Crnogorskom primorju imali razvijene biblioteke, ali u manjem obimu i skriptorije. Dominikanci i franjevci imali su svoje škole. Fragmentarni popisi knjiga, ugovori, testamenti i sudski procesi govore o cirkulisanju rukopisnih knjiga na primorju. Među brojnim samostanima benediktinskog reda, raspoređenim na primorju, opatije Ratac kod Bara i Sv. Juraj kod Perasta bez sumnje su imale sopstvene, mada po produkciji, skromne skriptorije. Nadbiskup barski Grgur svojim testamentom iz 1196. Crkvi Sv. Krševana u Zadru poklonio je, uz ostale knjige, jedan misal i matutinum, što opravdava preptpostavku da su ti kodeksi nastali u njegovoj neposrednoj blizini. U Opatiji Sv. Juraj kod Perasta zabilježena je pisarska djelatnost i u kasnijem periodu: Nikola Tripkov Paskvali primio je 48 kotorskih perpera da do korizme 1438. prepiše časoslov (brevijar) za kotorsku Crkvu Sv. Jakova od Lođe. Isti pisar izradio je dva velika psaltira za Samostan Sv. Nikole u Kotoru. Za Crkvu Sv. Jakova od Lođe izrađen je i beneventanski misal u XII vijeku, koji se danas čuva u Berlinu. U Opatiji Sv. Juraj 1431. spominje se poimenično sedam liturgijskih knjiga, Pravilo sv. Benedikta i još mnogo starih knjiga, što govori o bogatoj i značajnoj zbirci rukopisa. Kotorski lekcionar i pontifikal koji je izrađen za potrebe Katedrale Sv. Tripuna i njene posvete 1166, najstariji je postojeći beneventanski kodeks sa područja Crne Gore. Osim liturgijskih tekstova sadrži muzičku notaciju i prepise važnih dokumenata. Sa muzikološkog aspekta, pojedini neumatski zapisi tog pontifikala ubrajaju se u najstarije. Danas se čuva u Sankt Peterburgu, a uz pomenuti misal Sv. Jakova od Lođe, najstariji je sačuvani latinski rukopis iz Crne Gore. U testamentima kotorskih građana iz XIV vijeka mogu se naći testamentni darovi franjevcima za njihovu skriptorsku djelatnost: nabavku pergamenta i prepisivanje knjiga, a u njihovom skriptoriju na Gurdiću nastao je brevijar za Samostan Sv. Klare u Kotoru. Franjevačka biblioteka koju je Benvenut Rode po naučnom principu reorganizovao, katalogizovao, obogatio novim fondovima knjiga i otvorio za javnost kao naučnu biblioteku 1901. u Kotoru, uz brojne inkunabule, posjeduje stare rukopisne fragmente na pergamentu, koji sadrže muzičku notaciju. Brojni srednjovjekovni i novovjekovni rukopisi nastali su u lokalnim skriptorijima za potrebe cehovskih udruženja, koja su imala crkvene i svjetovne funkcije, ili za redovničke zajednice. Sačuvane su rukopisne matrikule ili statuti pojedinih bratovština: Matrikula Bratovštine sv. Krsta I (1298), Statut Bratovštine sv. Nikole (1463) Matrikula Bratovštine mesara sv. Venerande (1491), rukopisni životopisi Blažene Ozane, Regula sestara klarisa Gospe od Anđela (XVIII vijek), Knjiga molitava i pjesama crkve sv. Marije u Kotoru (1757). Biskupi su bili ljubitelji knjige i posjedovali su za svoje vrijeme veoma značajne biblioteke, kojima su se koristili za svoje sopstvene studije i za spise. Među njima se posebno ističu kotorski biskupi Đirolamo Ruska, Hijacint Zanobeti, barski nadbiskup Andrija Zmajević (čija je znamenita biblioteka izgorjela u požaru 1807) i Marko Antun Gregorina. Značajne su i stare biblioteke sveštenika Ivana Antuna Nenadića, Franja Morandija, Antuna Bašića i Srećka Vulovića. Uz već spomenute rukopise, te bogatu rukopisnu arhivsku građu, važno je napomenuti da se najvrednija zbirka inkunabula u Crnoj Gori nalazi u Kotorskoj biskupiji.

R. Tonsati

Islamsko književno stvaralaštvo u školstvu

Padom Crne Gore pod osmansku vlast krajem XV vijeka i prihvatanjem islama od dijela domaćeg stanovništva, stvoreni su uslovi za književno stvaralaštvo u novom kulturnom miljeu i uslovi za novi način obrazovanja. Uspon Osmanskog carstva u XV i XVI vijeku propraćen je i intenzivnom gradnjom džamija, → mekteba, → medresa, → ruždija, idadija, tekija i drugih objekata koji su pored religijskog karaktera imali i prosvjetni karakter. Uz njih su često formirane biblioteke, koje su imale veliku ulogu u širenju knjiga pisanih arapskim, turskim i persijskim pismom. Orijentalni jezici koji su se učili u školama predstavljali su okosnicu znanja jednog broja istaknutih pojedinaca koji su se kasnije bavili književnim i naučnim radom. Nakon prihvatanja islama u Crnoj Gori, brojni muslimani školovali su se u medresama i u Carigradu. Važnu ulogu u oblikovanju duhovnog prostora u Crnoj Gori imala su Pljevlja, pogotovo u periodu kada su bila sjedište Hercegovačkog sandžaka (1576–1833), u kojem je bila vrlo aktivna književna i prepisivačka djelatnost. Pljevlja su bila značajan muslimanski duhovni centar, a tokom XVII i XVIII vijeka u njima je nastalo nekoliko vrijednih djela i rukopisa iz različitih oblasti.

Književnici. Hafiz Derviš, iz Pljevalja, autor je zbirke zadataka iz matematike na turskom – Ilmi hisab meseleri. Prvi je poznati predstavnik divanske književnosti u Crnoj Gori. Rukopis se čuva u Gazi Husrev-begovoj biblioteci (GHB) u Sarajevu. Osman-beg Huseinbegović (iz Pljevalja) autor je djela Tuhteful-muluk iz islamskog prava iz 1796. godine. Rukopis je dovršen 1565, a čuva se u Historijskom arhivu Sarajeva. Osman Šehdi Akovali Zade Kadić bio je književnik, pjesnik, pisac i diplomata iz Bijelog Polja. Osnovao je 1757. prvu javnu biblioteku u Sarajevu u haremu Careve džamije, koju je posvetio sinu jedincu – poznatom kadiji, piscu i pjesniku. Godine 1759. iz Carigrada je biblioteci poslao 180 odabranih djela – tekstova iz različitih oblasti islamske književnosti. Ahmed Hatem Akovali-Zade (1720–1754) rođen je u Bijelom Polju. Visoke škole, zaključno sa studijama prava, završio je u Carigradu. Bio je vrlo učen čovjek i dobar poznavalac šerijatskog prava. Napisao je više djela iz različitih oblasti islamskog prava. Bio je i vrstan kaligraf. Napisao je zbirku pjesama Divan – na arapskom, turskom i persijskom jeziku, i više komentara arapskih djela. Ahmed Alemi Podgoričanin rođen je u Podgorici u drugoj polovini XVIII vijeka. Bio je književnik i 1795. napisao je komentar za djelo o arapskoj metrici Ebul-Džejš el-Endelusi. Abdulfetah b. Šejh Muhamed (iz Pljevalja) 1700. prepisao je dva pravna djela na arapskom: Kitabul-hudud vel-ahkam i Meldžeul.kudat inde te'arudil-bejjinat. Rukopisi su dio zbirke Orijentalnog instituta u Sarajevu. Abdulah b. Hadži Mustafa (iz Pljevalja) prepisao je (1692–1701) rukopisni kodeks od osam različitih djela. Kodeks se čuva u GHB. Abdurahman b. Ahmed prepisao je djelo El-Fetava el-'adlijje, zbirku fetvi na arapskom. Prepisivanje je završio 1697. u Pljevljima. Rukopis se čuva u Orijentalnoj zbirci HAZU u Zagrebu. Ahmed b. Mustafa Taslidžavi (iz Pljevalja) prepisao je djelo O nasljednom pravu (arapski fikh) 1765. u Pljevljima. Rukopis se čuva u GHB. Ali b. Salih Temim Taslidžavi (iz Pljevalja) prepisao je 1794. Priručnik iz islamskog prava Multeka Al-abhar od autora Ibrahima Al-halabi. Rukopis se čuva u Orijentalnom institutu u Sarajevu. Husein b. Osman Taslidžali (iz Pljevalja) prepisivač je komentara djela iz arapske gramatike (Šerhul-merahul-ervah), koje je prepisao 1617. godine. Ibrahim b. Hadžo Muhamed Tašlidžavi (iz Pljevalja) prepisao je 1746. djelo Šerhul-mukaddimetil-edžurrumije, komentar na djelo iz arapske sintakse. Rukopis se čuva u Historijskom arhivu Sarajeva. Husejn Emin b. Mulla Taslidžak, iz Pljevalja, prepisivač je djela Vikajetur-rivaje fi mesa'i lil-hidai, iz islamskog prava. Djelo je prepisano 1733. i bilo je dio zbirke Orijentalnog instituta u Sarajevu. Mustafa b. Osman (iz Pljevalja) prepisao je djelo iz arapske stilistike Šerhu telhisil- miftah fil-meani-vel bejan 1780. godine. Rukopis se čuva u Orijentalnom institutu u Sarajevu. Mustafa Temimzade (iz Pljevalja) javlja se 1788. kao prepisivač komentara na tursko-persijski rječnik Tuhje-i Šahidija. Rukopis se čuva u GHB u Sarajevu. Kaligraf Sulejman Ejub Havadže (iz sela Cerovici kod Pljevalja) 1754. prepisao je kodeks koji sadrži sedam djela na arapskom i turskom jeziku. Rukopis se čuva u GHB. Nuh ibn. Ahmed ibn Ali (iz Akova kod Bijelog Polja) javlja se kao kaligraf-prepisivač u prvoj polovini XIX vijeka. Poznato je djelo Avamilul-berkivi, iz domena arapske gramatike, koje je dovršio 1839. godine. Rukopis se čuva u GHB u Sarajevu. Omer b. Mustafaga Ali(voj)vodić bio je prepisivač-kaligraf polovinom prošlog vijeka. Od njegovih kaligrafskih ostvarenja poznat je rukopis djela Pendi-attar ili Pend-name (knjiga savjeta) autora Fahrudina Attara, persijskog klasika. O sebi je zapisao samo to da je bio učenik – vjerovatno u podgoričkoj medresi Bekir efendije. Hroničar Nuhan-aga, sin Ibrahim-age iz Onogošta (Nikšić), bilježio je događaje vezane za Onogošt u periodu od 1832. do 1860. godine. Njegove bilješke značajne su jer su jedno od rijetkih svjedočanstava takve vrste za taj vremenski period. Husein efendija Kolić (iz Bijelog Polja) pisao je na orijentalnim jezicima, ali i na bosanskom. Napisao je ljubavnu pjesmu Vasvija, a vjerovatno je i autor pjesme Svud je kiša, svud je blato, u Akovi moje zlato. Obje su stekle veliku popularnost u narodu, uz brojne interpretacije. Vejsel b. Abdulah b. h. Ibrahim, mula, u Bijelom Polju 1794. prepisao je mushaf na arapski jezik. Ismail Zihni (iz Nikšića) prepisao je u medresi „Kuršumlija” u Sarajevu 1843. Iznikijev Savjetnik/vodić za supružnike. Hasan b. Bekr (iz Nikšića) 1856. boravio je u medresi „Kuršumlija” u Sarajevu i bavio se prepisivačkom djelatnošću. Hasan, sin Saliha hadži Muhameda (iz Podgorice) prepisao je djelo nepoznatog autora – Ta'lim al-muta'alim. Pohranjeno je u Arhivu SANU. Bekir Hurić prepisao je u Podgorici 1845. prepis komentara Birgivijevog djela na arapskom jeziku autora Muhammada ibn Mustafe al-Hadimija. Prepis je pohranjen u Univerzitetskoj biblioteci „Svetozar Marković” u Beogradu. Ismail, sin hadži Sulejmana (iz Plava) prepisao je mushaf u Plavu 1844. godine. Rukopis se nalazi u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu. Osman Plaveli (iz Plava) prepisao je komentar arapsko-turskog rječnika Hediyye el-ihvan fi šerhi subha-i sibyan Muhammeda Nagiba 1861. u Plavu. Rukopis se nalazi u Univerzitetskoj biblioteci u Beogradu. Među vlasnicima rukopisa spominju se: Ajni ef. Bajraktarević (iz Pljevalja), Orhan Bajraktarević, unuk Ajni ef. Biševali Mustafa-age (iz sela Biševa kod Rožaja), Bosnawi (Bošnjak) Akowali (iz Bijelog Polja), Osman b. Hasan Akowi (iz Bijelog Polja), Bakir b. Ismail Aqowali (iz Bijelog Polja), Hasan b. Adam Nišakavi (iz Nikšića), Mustafa-aga Karađuzović (iz Starog Bara), Dželaludin b. Mahmud (iz Bara). Kao prepisivači raznih djela poznati su i Mula Osman i Ustad Muhamed (iz Bara) i Alija Medović (iz Žabljaka na Skadarskom jezeru).

B. Agović