Gimnazija, Cetinje, javna ustanova za obavljanje djelatnosti opšteg srednjeg obrazovanja i najstarija gimnazija u Crnoj Gori. Ideja o njenom osnivanju postojala je još za vrijeme → Petra II Petrovića Njegoša. Tražena je pomoć i od stranih vlada, ali je proteklo nekoliko decenija dok se nisu stekli uslovi za njeno osnivanje. U međuvremenu mladi su se školovali u susjednim državama. Jedan broj učenika pohađao je i kotorsku gimnaziju, u kojoj je predavao → Luko Zore, koji je kasnije bio direktor cetinjske gimnazije. Odlukom Državnog savjeta 1880. osnovana je cetinjska gimnazija – pod nazivom Knjaževska crnogorska državna gimnazija. Bila je jedina takva ustanova do 1907, kada je osnovana podgorička gimnazija (→ Gimnazija „Slobodan Škerović”, Podgorica). Počela je sa radom kao četvororazredna niža realna gimnazija. Nastava se izvodila u Cetinjskom manastiru. Nakon godinu dana preseljena je u Biljardu i tu je radila sve do 1915. godine. U Bilješkama jednog pisca → Simo Matavulj naveo je: „Gimnazija bješe u prizemnom spratu Biljarde, u vlažnim i mračnim podrumima”. U prvoj generaciji upisano je 16 učenika, a predavala su im četiri profesora (→ Jovan Pavlović, Simo Matavulj, → Ilija Beara i → Božo Novaković). Škola je u početku radila bez ikakvih pisanih zakona i pravila. Tek na početku 1881. godine izrađen je i štampan prvi nastavni plan i program (Nastavni plan sa „časovnikom”), koji je izradio → Stevo Čuturilo. Prema tom planu radilo se prvih pet školskih godina, tj. sve do 1885/86. god., kada je otvoren i peti razred. Iste godine donesen je Zakon za učenike srednjih škola – gimnazija u Crnoj Gori, na osnovu koga se odvijao cjelokupni nastavni poces u cetinjskoj gimnaziji sve do njegove izmjene u prvoj deceniji XX vjeka. Već naredne godine škola je ponovo svedena na četvororazrednu. Prema planu i programu iz šk. 1886/87. god. škola je radila sve do 1902, kada je ukinuta niža gimnazija i otvorena viša gimnazija u osmogodišnjem trajanju. Prvi ispit zrelosti (maturu) 1910. polagalo je 14 učenika. U periodu od šk. 1883/84. do 2010/11. god. nižu gimnaziju završio je 221 učenik (od njih 54 učenika biće učitelji, 34 sudije, 22 oficiri, 17 sveštenici, deset profesori, pet ljekari). Za upravitelja (direktora) 1883. postavljen je profesor Jovan Pavlović, koji je potom postao ministar prosvjete i crkvenih poslova. Gimnazija je imala internat („Pitomački zavod”). Izučavali su se sljedeći predmeti: „Zakon božiji”, srpski jezik, latinski jezik, francuski jezik, matematika, geografija, istorija, fizika, hemija, kaligrafija, crtanje, gimnastika. U višoj gimnaziji izučavano je 18 predmeta: hrišćanska nauka, srpski, ruski, njemački, francuski, latinski i grčki jezik, geografija, istorija, jestastvenica, fizika sa hemijom, matematika, propedevetika, poznavanje državnog uređenja, higijena, kaligrafija, crtanje, pjevanje i gimnastika. U početku rada, škola je imala 11 udžbenika, a u njoj je do 1915. radilo 78 profesora. Broj učenika je rastao, tako da je 1884. imala 84 učenika. U prvi razred više gimnazije upisana su 104 učenika, da bi 1910. bilo ukupno 300 gimnazijalaca. Od 1907. cetinjsku gimnaziju mogle su pohađati i djevojke, koje su se dotada školovale na → Djevojačkom institutu na Cetinju. Školske 1914/15. god. bilo je samo 26 učenica. Kako je broj upisanih učenica stalno rastao, šk. 1921/22. god. otvorena je ženska gimnazija, koja je radila do šk. 1925/26. god., kada je ukinuta i kada su formirana mješovita odjeljenja. Oko 400 učenika pohađalo je nastavu posljednje šk. 1914/15. god., kada je zbog Prvog svjetskog rata prekinut rad do 1918. godine. Školske 1918/19 god. nastava je obnovljena u novoj zgradi – u Plavom dvorcu. Posebnu zgradu, u kojoj i danas radi, Gimnazija je dobila 1947. godine. Kao samostalna škola, cetinjska gimnazija je funkcionisala sve do 1976, kada je ušla u sastav Obrazovnog centra. Tokom 1993. Obrazovni centar je transformisan u JU Srednja škola – Cetinje, koja je 1997. podijeljena na Gimnaziju i Srednju stručnu školu (→ Srednja stručna škola, Cetinje). Od tada cetinjska gimnazija opet djeluje samostalno – kao opšta gimnazija. Škola je dobitnik Ordena zasluga za narod sa zlatnim vijencem. Školske 2023/24. god. upisano je 219 učenika.