Pisarska djelatnost i biblioteke u manastirima i crkvama. U crkvama i manastirima, pored vršenja vjerskih obreda, čuvale su se, njegovale i razvijale pismenost, kultura i tradicija. Današnja Crna Gora naslijedila je različite teritorije koje su tokom istorije ušle u njen sastav: Stara Crna Gore (koja podrazumijeva četiri nahije), potom krajem XVIII vijeka Sedmoro brda, nakon Berlinskog kongresa dio stare Hercegovine (što je skoro polovina današnje Crne Gore), nakon balkanskih ratova dio Stare Srbije (ili Prekotarje), a nakon Drugog svjetskog rata i Boka. Svi ti prostori nosili su donekle različito, a jedno i jedinstveno jezičko nasljeđe. Kao manje ili više značajna žarišta te kulture bili su manastiri i crkve: na Cetinju (→ Skriptoriji, vjerske škole i konfesionalna pismenost u Crnoj Gori), u Podgorici, Herceg Novom, Budimlji (Beranama) (→ Prosvjetiteljstvo u Manastiru Đurđevi stupovi), Nikolj Pazaru (→ Skriptorij, biblioteka i vjerska škola u Manastiru Nikoljac), Pljevljima (→ Skriptorij i biblioteka u Manastiru Svete Trojice), na Skadarskom jezeru, na Crnogorskom primorju, prije svega na Prevlaci, potom u Polimlju, Drobnjaku, manastirima Morači, Pivi (→ Skriptorij i biblioteka u Manastiru Piva) itd. Nosioci kulturnog i pisarskog rada bili su uglavnom sveštena lica – monasi i sveštenici. Oni su u vremenima kada nije bilo mnogo pismenih, skoro bez izuzetka (u manjoj ili većoj mjeri), opismenjavani, i to uglavnom u manastirima i crkvama. Izuzetke, donekle, čine neki od primorskih krajeva – prije svega Kotor i Paštrovići, gdje se njegovala pismenost i izvan hramova. Srednjovjekovna književnost na prostoru Crne Gore gotovo je sva religiozna, iako nije sva crkvena. Dakle, stvarana je najviše u manastirima, ali i u dvorovima i gradovima. Knjiga je moralo biti mnogo jer prema pravilima srpske crkve i iz nemanjićkih vremena, iz prve polovine XIV vijeka, svaki pop u svojoj crkvici morao je imati devet knjiga: apostol, jevanđelje, liturgiju, triod, nomokanon, psaltre, oktoih, prazničnu službu i čtenije za poučenije ljudi. U XII vijeku pismenost na prostoru današnje Crne Gore obilježila su dva monumentalna pisana spomenika: Mirosavljevo jevanđelje, pisano staroslovenskom ćirilicom, i Ljetopis popa Dukljanina, pisan latiničnim pismom.

Crkva Svetih apostola Petra i Pavla u Bijelom Polju i Miroslavljevo jevanđelje. Miroslavljevo jevanđelje, najreprezentativniji srednjovjekovni pisani ćirilički spomenik na ovim prostorima, predstavlja izborno jevanđelje, bogoslužbenu knjigu sa „čtenijima” iz sva četiri jevanđelja, raspoređenim prema danima crkvene godine. Nastanak Miroslavljevog jevanđelja različito se određuje – vezuje se za devetu i posljednju deceniju XII vijeka. Ovaj rukopis spada među malobrojne stare knjige svijeta i kao rukopis jedinstvene vrijednosti stavljen je pod zaštitu Uneska. Miroslavljevo jevanđelje radile su dvije ruke: glavni pisar – koji nije ostavio traga o svom imenu i koji je napisao glavninu teksta, i Gligorije/Grigorije dijak, koji je napisao svega nekoliko stranica. Ime Grigorija dijaka sačuvano je u dva njegova zapisa na marginama rukopisa. Ruka pisara Grigorija sastavila je na kraju zapis iz kojeg se saznaje da je jevanđelje pisano za kneza Miroslava, sina Zavidinog, brata Stefana Nemanje. Rukopis Jevanđelja karakterišu dva donekle različita nasljeđa, što je vidljivo i u ovoj starostavnoj knjizi: glavni pisar koristi glagoljsku pravopisnu tradiciju, a Grigorije ćirilsku. Zbog ljepote likovnih ukrasa, oko trista minijatura i ukrasnih inicijala, Miroslavljevo jevanđelje smatra se jednom od najljepših rukopisnih knjiga svijeta. Posebnu vrijednost ovog jevanđelistara predstavljaju likovni ukrasi – inicijali – koji se po ljepoti i stilu izrade smatraju jedinstvenim u svijetu (nemaju poznatih direktnih uzoraka). Slikovni ukrasi ovog rukopisa, čudesne minijature sa vizantijskim motivima, čine Miroslavljevo jevanđelje umjetničkim remek-djelom. Dospio je u srpski Manastir Hiladnar na Svetoj Gori, vjerovatno još prilikom njegovog osnivanja 1189. i u njemu je ostao kao najvrednija svetinja punih sedam vjekova. Od tada je ova jedinstvena knjiga prošla dug i složen put do opstanka. Danas se čuva u Narodnom muzeju u Beogradu. Miroslavljevo jevanđelje je proizvod kulturnih prilika u Humu s kraja XII vijeka. Knez Miroslav je sagradio, kao svoju prestolnu zadužbinu, Crkvu Svetih apostola Petra i Pavla u Bijelom Polju, o čemu svjedoči i ktitorski natpis – u natpisu (istog) humskog kneza Miroslava (s kraja XII vijeka) u njegovoj zadužbini uklesano je: „У име оца и сина и светога духа. Ја син Завидин, именом раб Божији Степан Мирослав, кнез хумски, саградих цркву Светога апостола Петра”. A u zapisu Grigorija dijaka stoji: „Ја грешни Григорије дијак, недостојни назвати се дијаком, украсих ово јеванђеље златом кнезу великославному кнезу Мирославу, сину Завидину”. Radi se svakako o istom knezu Miroslavu. A za takvu crkvu mogla se naručiti raskošna, lijepa i skupocjena knjiga kao što je Miroslavljevo jevanđelje. Pošto nema previše otisaka, dâ se zaključiti da Miroslavljevo jevanđelje nije svakodnevno iznošeno i korišćeno u bogoslužbene svrhe (radi njegovog čuvanja) – korišćeno je samo za velike praznike.

Barski rodoslov (Ljetopis popa Dukljanina). O ranom prisustvu pismenosti na primorju svjedoči Ljetopis popa Dukljanina. U nauci se različito naziva. U obliku u kome se tekst danas javlja postoje dvije redakcije i dva prevoda. Djelo Gesta regum Sclavorum pisano je dva puta u dva grada: prva verzija nastala je između 1295. i 1298. u Splitu, a konačna i proširena verzija nastala je u Baru u periodu 1299–1301. godine. Pisao ga je izvjesni Rudger, koji je u toku života obavljao više crkvenih dužnosti. U Baru je nastalo i Žitije Sv. Vladimira, jedinstveno po sadržaju i književnoj ljepoti. Gesta regum Sclavorum predstavlja jedno od najsloženijih istoriografskih djela srednjeg vijeka – puno je kontradikcija i nedosljednosti, ali i veoma značajno po mnogo čemu za kulturu i za istoriografska razmišljanja i zaključivanja.

Biblioteke i skriptoriji pravoslavnih manastira u Boki kotorskoj i Paštrovićima. Na ovim prostorima postajale su manastirske biblioteke i skriptoriji na više mjesta i vezani za više manastira i crkava: Prevlaka tivatska, Manastir Savina, Banja kod Risna, Podlastva u Grblju, Praskvica, Duljevo, Reževići, Gradište u Paštrovićima, kao i u Kotoru, kao posebnom kulturnom centru. Izvorište kulture na zetskom primorju bio je Manastir Svetog Arhangela Mihaila na Prevlaci kod Tivta, odakle su se širile kultura i pisana riječ. U skriptoriju ovog manastira prepisivane su crkvene bogoslužbene i kanonske knjige, kojima je snabdijevano šire područje. O tome svjedoči pisani spomenik: Ilovički prepis Zakonopravila Svetog Save, poznat i kao Ilovička krmčija. Da je Manastir imao priručnu biblioteku, svjedoči i tzv. Simeonov tipik, pisan na pergamentu u trećoj četvrtini XIV vijeka, a koji se čuva u Narodnoj sveučilišnoj biblioteci u Zagrebu. U njemu postoji kratak inventar knjiga koji je postojao u episkopskoj biblioteci na Prevlaci. O postojanju bogate biblioteke i skriptorija govore i dokumenta u kotorskom arhivu – u njima se pominju zetski episkopi kao darodavci i ktitori, koji su bili obrazovani ljudi. Knjige su stradale u mnogim poharama i pljačkama. Sačuvane knjige svjedoče o bogatstvu pisane riječi.

Zakonopravilo Sv. Save (Ilovička krmčija). Nomokanon (na grčkom nomos – građanski zakon, kanon – crkveno pravilo) ili Zakonopravilo Sv. Save, najstariji sačuvani prepis prevoda, poznat kao Ilovička krmčija, nastao je na tivatskoj Prevlaci, u sjedištu Zetske episkopije, 1262. za potrebe Manastira Svetog Arhangela Mihaila, koji potiče iz IX, ili, što je vjerovatnije, iz IV vijeka. Srušen je i uništen u XV vijeku. Ovaj prepis danas se čuva u Zagrebu. To je zbornik građanskih i crkvenih propisa države, na čijem je odabiru i prevodu radio Sveti Sava početkom XIII vijeka. Kako se pokazuje, Zakonopravilo nije samo puki prevod vizantijskih građanskih i crkvenih pravnih akata nego sadrži i tumačenja koja je napisao Sava Nemanjić. Zbog toga Zakonopravilo ima svoju originalnost i vrijednost. Prepisao ga je pop Bogdan. Kako stoji u zapisu, po želji i nalogu zetskog episkopa Neofita, pop Bogdan je prepisao čitavo Zakonopravilo Svetoga Save, u mjestu zvanom Ilovica. Čitav tekst je ispisan lijepom ustavnom ćirilicom u dvije boje, mrkim i crvenim mastilom. Na kraju knjige ostavio je dva interesantna i važna zapisa, u kojima stoje podaci o naručiocu, pisaru, mjestu prepisivanja, kao i zanimljiva Tablica srodstva. Sačuvano je 11 prepisa srpske redakcije Zakonopravila Svetog Save. Danas nema orignala Zakonopravila, kao što nema ni prvih prepisa koji direktno potiču od protografa Svetog Save. Zato je prepis nastao u Ilovici od velike važnosti.

Manastir Savina. O postojanju Manastira Savina saznaje se iz zapisa koji potiče iz 1652, iako je mogao postojati i ranije – od vremena kada je sagrađena Bogorodičina crkva u XIV vijeku. Moguće je da potiče čak iz XI vijeka. Arhiv Manastira Savine jedan je od rijetkih – u njemu se održalo relativno obilje dokumenata, i po raznovrsnosti i po vremenskom rasponu. Bogatstvu riznice i manastirske arhive naročito je doprinio jedan istorijski događaj: 1693. porušen je Manastir Tvrdoš i njegovo bratstvo se, sa najvećim dragocjenostima (knjižnim fondom i riznicom), preselilo u Herceg Novi. Tvrdoška riznica, čiji je znatan dio formiran od fragmenata nekadašnje mileševske riznice, prenesena je u Manastir Savinu. Stariji, malobrojniji, ali svakako važniji dio manastirske riznice čine pojedinačni dokumenti, čija se početna granica sada zasigurno može vezati za XIII vijek. Srednjovjekovni dio savinskog arhiva danas čine tri povelje: povelja kralja Uroša I o osnivanju Crkve Svetog Nikole u Hvosnu (1276/77), falsifikovana povelja cara Uroša o stonskom dohotku (12. jul 1358) i povelja despota Stefana Lazarevića (poslije 1413). Na ovo, već formirano arhivsko jezgro, nastavlja se kontinuirana, bogata građa nastala tokom vjekova (XIV vijek i dalje). Fond sadrži 49 primjeraka (među njima posebno treba pomenuti: dva primjerka četvorojevanđelja iz XIV vijeka, Zbornik iz 1418, Šestodnev Nikona Jerusalimca [1439/1440]) i Savinsku krmčiju iz XVI vijeka). Savinska biblioteka sadrži i preko 200 štampanih knjiga bogoslužbenog i uopšte teološkog karaktera. Ove knjige uglavnom potiču iz ruskih štamparija. Neke od štampanih knjiga imaju poseban značaj: knjige iz štamparije Božidara Vukovića iz XVI vijeka, nemali broj knjiga iz XVII i XVIII vijeka. Značajno je pomenuti i bukvar ruskoslovenske redakcije štampan u Sankt Peterburgu – koji se kod nas naziva i Savinski bukvar. Savinski bukvar štampan je krajem XVII vijeka (1692). Iz njega je učio i Petar II Petrović Njegoš. I Manastir Banja, koji se nalazi između Risna i Perasta, ima značajnu biblioteku. Najstariji zapis u kome se pominje Banja vezuje se za početak XVII vijeka. Biblioteka sadrži značajne knjige ruske redakcije: 29 knjiga iz XVIII vijeka i 14 knjiga iz XIX vijeka.

Paštrovski manastiri. Nekad značajne biblioteke starih paštrovskih manastira Podlastva i Podmajine, Duljeva, Gradište, Reževići, usljed mnogih razaranja (pohare različitih osvajača, zemljotresi), nisu sačuvale značajniju riznicu (postoje zapisi da su ti manastiri imali značajne biblioteke). U Reževićima je sačuvano nekoliko knjiga uglavnom ruske redakcije. Najznačajniju biblioteku čuva Manastir Praskvica, koji je sagradio 1413. Balša III, a on je svoju zadužbinu snabdijevao knjigama iz skriptorijâ na Skadarskom jezeru. Iz tih skriptorija, iz XIV i XV vijeka, sačuvalo se do danas nekoliko knjiga. Riznica sadrži i dvije rukopisne knjige iz XVI vijeka, kao i 25 štampanih knjiga iz XVIII i XIX vijeka, uglavnom ruske redakcije. Biblioteka sadrži oko 5.000 knjiga, od kojih je većina novijeg porijekla. Ono što je od posebnog značaja za istoriju srpskog narodnog jezika i jezika Paštrovića, i šire, a o čemu se malo pisalo, jesu paštrovske isprave. Najbogatija zbirka dokumenata čuva se u Manastiru Praskvica, ali i u porodičnim zbirkama, i arhivima i muzejima. Knjižna spomenička građa naročito je uništena prilikom pohare Manastira od strane Francuske 1812. godine. Paštrovske isprave obuhvataju oko 800 isprava: 307 isprava iz XVI/XVII vijeka, blizu 300 isprava iz XVIII, kao i blizu 200 isprava iz XIX vijeka. Oko 80% isprava čuva se u Manastiru Praskvica, u porodičnoj zbirci Steva Davidovića čuva se oko 100 isprava, a jedan dio isprava čuva se u državim arhivima na Cetinju i Budvi. Po sadržaju to su testamenti, pravna akta, ugovori. Većinu tih dokumenata pisao je zvanični kancelar, ali su ih pisali i monasi i sveštena lica.

Manastir Morača. Manastir Morača je zadužbina Stefana Vukanovića Nemanjića. U ovom manastiru pisalo se u XIII i XIV vijeku za vrijeme Vukana Nemanjića, o čemu (uz druge zapise iz kasnijeg perioda) svjedoči i Morački natpis – jedan od najljepših ktitorskih natpisa iz 1252. godine. Manastir Morača je nekada morao imati veliki broj knjiga. O tome su ostali brojni podaci u samom manastiru, u zapisima putnika namjernika, u pismima raznih kulturnih radnika, u zapisima na knjigama koje su spletom istorijskih okolnosti iznošene iz manastirskog kompleksa. Svjedoče i mnogi posredni podaci iz kojih je vidljivo da je ponešto prepisano sa nekog spomenika koji je nastao u ovom manastiru. Morača je krajem XV i početkom XVI vijeka opljačkana, opustošena i osiromašena od strane Turaka. Oštećena je i za vrijeme Drugog svjetskog rata. Nakon Drugog svjetskog rata uništen je veliki broj vrijednih rukopisnih i bogoslužbenih knjiga. Sačuvan je Oktoih Crnojevića (→ Štamparija Crnojevića) i jedna od vrednijih knjiga te biblioteke – Morački pomenik. Pomenik je, najvjerovatnije, započet u XIV vijeku i pisan je i dopunjavan u narednim vijekovima. Najkasniji ispisi potiču iz XIX vijeka. Pomenik je povezan i ukoričen 1645, kako piše u samoj knjizi. Sadrži mnogo podataka o istorijskim kretanjima, naročito o crkvenim velikodostojnicima. Manastir Morača je od ranih vremena bio prepisivački centar – već od osnivanja. U toku XVI i XVII vijeka (a potom i XVIII i XIX vijeka) u njemu je prepisano mnoštvo crkvenih knjiga, pa i Moračka krmčija, koja nije sačuvana, ali se prema podacima iz nekih kasnijih prepisa može zaključiti da je Moračka krmčija nastala sredinom XIII vijeka. Osim knjiga koje su prepisivane u ovom manastiru, knjige su dobijane i kupovane, o čemu postoje posredni podaci. Moraču je posjetio Rus E. Kovalevski, koji je 1841. napisao zanimljive uspomene. On je u Morači proveo četiri dana i vidio je pisane crkvene knjige, kojih je bilo „oko tri magareća tovara”. Iguman mu je rekao da je svjetovnih knjiga bilo mnogo više, ali da je njegov „predšasnik arhimandrit” prenio dio knjiga iz crkve u svoju kuću i da su one zajedno sa kućom izgorjele. Kovalevski je napisao da je pregledao list po list svake pisane knjige koja se našla u crkvi: da su gotovo sve bile crkvenog ili duhovnog sadržaja; pojedine od njih bile su vrlo stare, pisane na koži. Našao je i dvije knjige svjetovnog sadržaja – zbornik raznih istorijskih sastava i putešestvije Jefrema u „Betlehem”, ispunjeno različitim legendarnim pričama. Našao je originalnu povelju Stefana Vukanovića, mnoštvo fermana i drugih akata sa potvrdom manastirskih imanja i prava. Nemali broj knjiga iz Manastira Morača dobio je od svojih sakupljača → Vuk Stefanović Karadžić.

Skriptoriji na Skadarskom jezeru. Počev od XII vijeka na prostoru današnje Crne Gore postojali su skriptoriji u raznim krajevima: do XV vijeka uglavnom na sjeveru, dok se na Skadarskom jezeru krajem XIV vijeka formira novi centar, o kojem se malo zna. Ovaj skriptorij njegovan je do kraja XV vijeka. Prema sačuvanim primjercima knjiga, može se pretpostaviti da je njegova aktivnost trajala do zadnjih decenija XIX vijeka. Najstariji datovani primjerci knjiga vezuju se za Manastir Starčevo, sa kojeg su identifikovana dva rukopisa nastala u XIV vijeku. Rukopisi nastali u XV vijeku, prema zapisima pisara, nastali su na Beškoj, Vranjini i u Goričanima. Poznato je šest rukopisa iz toga perioda. Zapisi u sačuvanim rukopisnim knjigama govore o okolnostima rada skadarskog prepisivačkog središta. Posebnost ovog skriptorija ogledala se u činjenici da se prepisivanje knjiga odvijalo pri crkvama i manastirima na ostrvima („goricama”) Skadarskog jezera (Starčevu, Moračniku, Beški i Vranjini), kao i pri hramovima u manjim ili većim naseljima u okolini – u Goričanima i Krnjicama. Položaj i ambijent Skadarskog jezera pružao je izvanredne uslove za književno i umjetničko stvaralaštvo. Prve rukopisne knjige sa tog područja potiču iz Manastira Starčevo, nazvanog po starcu Makariju, uglednom i učenom monahu koji se bavio pisanjem knjiga. Na Starčevoj gorici nastali su Prolog, iz sedamdesetih godina XIV vijeka, i Četvorojevanđelje Starčeve gorice, pisano krajem XIV vijeka. Početkom XV vijeka u skriptoriju na Skadarskom jezeru nastao je i tzv. Cetinjski psaltir, rukopis naročite umjetničke izrade, koji se čuva u Zagrebu, dok je jeromonah Mina 1436. prepisao Vranjansko četvorojevanđelje. Osamdesetih godina XV vijeka na području Skadarskog jezera nastali su i Praznični minej (1481) i Časlovac (1486). U neposrednoj blizini Skadarskog jezera živjele su i radile dvije važne ličnosti toga perioda – Nikon Jerusalimac i → Jelena Balšić. Oni stoje iza vrijednih knjiga – dva veoma dragocjena rukopisa: Šestodnevnika, koji se nalazi u Manastiru Savina, i naročito vrijedanog Goričkog zbornika, koji se čuva se u Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, a jedan je od najznačajnijih umjetnički uspjelih srpskih rukopisa. Gorički zbornik je kolekcija srednjovjekovnih sastava Jelene Balšić i njenog duhovnika i učitelja – monaha Nikona Jerusalimca, isihaste. Pisan je na Beškoj na Skadarskom jezeru (u Manastiru Svete Bogorodice, Jeleninoj zadužbini), u periodu između 1441. i 1442. godine. Sadrži hagiografske, crkveno-pravne, prirodnoslovne, teološke, molitvene i apokrifne tekstove. Nikon je, kao veoma obrazovani monah, poznavao mnoge književne žanrove, bio je crkveno veoma obrazovan, veliki podvižnik i isposnik, poznavalac duhovnosti i crkvene istorije, te je sve to pretočio u svoja pisma-odgovore Jeleni Balšić, koja je bila željna duhovnih pouka, znanja, propovijedi. Teme su raznorodne – Jelena je od Nikona tražila ne samo duhovne savjete već i znanja iz raznih oblasti, pa i podatke o svojim precima Nemanjićima i svemu onome što je moglo interesovati učenog čovjeka toga doba. Od ovih dubokih „pisama-poslanica” Nikon je sastavio zbornik. Pisao ga je svojom rukom (jedino su dva lista, pri kraju, pisana drugom rukom). Gorički zbornik čine tri skladna dijela sastavljena od pitanja „blagorazumne” Jelene i odgovora-poslanica njenog duhovnika Nikona Jerusalimca. Jelena ga u svojim pismima naziva „duhovnim ocem i učiteljem”. Pored njihovih poslanica, Zbornik sadrži i niz drugih sastava koji svjedoče o snažnoj isihastičkoj orijentaciji i ove knjige i niza drugih spisa.

Manastir Rođenja Presvete Bogorodice na Cetinju. Manastir je 1484. podigao Ivan Crnojević. Manastir je od svog osnivanja bio ne samo vjersko nego i duhovno i kulturno središte. Uporedo sa osnivanjem Manastira započelo je i formiranje njegove biblioteke, te su se u prvo vrijeme rukopisi prikupljali iz već postojećih fondova, u prvom redu iz manastirâ sa Skadarskog jezera. Cetinjski manastir snabdijevan je neophodnim bogoslužbenim knjigama – rukopisnim, odmah nakon osnivanja, prije nego što će desetak godina kasnije početi sa radom štamparija Crnojevića. Rukopisna zbirka Manastira Rođenja Presvete Bogorodice na Cetinju danas obuhvata 85 knjiga. U njoj se nalaze primjerci od XIII pa do sredine XVIII vijeka. Najstariji rukopis je Izborno jevanđelje, pisano na pergamentu, iz XIII vijeka. Ljepotom dekoracije u odnosu na sve rukopise ističe se Divoševo jevanđelje, pisano oko 1350. za bosankog velikaša Divoša Tihoradovića. Zbirka se sastoji od dvije nezavisne cjeline. Prvu čine rukopisi koji su od davnina pripadali Manastiru, a drugi dio čine 34 rukopisa koji su 1885. prenijeti na Cetinje iz Manastira Piva. Neposredno prije pojave Crnojevića štamparije radila je rukopisna radionica. Dakle, u zadužbini Ivana Crnojevića, od samog osnivanja radio je skriptorij. Skriptorij je imao zadatak da proizvodi knjige ne samo za manastirske potrebe već i za potrebe drugih crkava u eparhiji, ali i crkava šireg prostora. Na dvoru se nalazio logofet Božidar Grk i „dijak” Nikola Kosijer (Popović). Popović je patronim, a Kosijeri su selo iz koga je poticao. Grk je moglo značiti pravoslavac. Prvih godina nakon podizanja zadužbine Ivana Crnojevića, počeo je sa radom cetinjski skriptorij i u njemu je pisar Nikola Kosijer na molbu „velemudroga logofeta Božidara Grka”, a po nalogu „blagočestivago i bogohranimago gospodara zeckago Ivana Crnojevića” prepisivao bogoslužbene knjige. Rukotvoreni su manuskripti: Sabornik četirem mesecem (1483/84), Časoslovac (1486) i Psaltir s časoslovcem (1488), Praznični minej (1483/84). Sabornik je nastao u Cetinjskoj mitropoliji, kako stoji u Pogovoru. Ime pisara nije navedeno, ali se pretpostavlja da je to mogao biti Nikola Kosijer. Njegovo ime se navodi u Mineju. Nikoli Kosijeru se vjerovatno može pripisati i Oktoih, koji se do 1941. nalazio u Narodnoj biblioteci u Beogradu, kao i Molitvenik, koji se nalazi u Nacionalnoj biblioteci u Beču. Skriptorij je smatran za dvorski, mada se mogao nalaziti i u Manastiru. Pogovor u Časoslovcu ukazuje na dvorski skriptorij („knjiga je napisana u domu... gospodara zeckoga”). Kao inicijator i idejni tvorac navodi se logotet Božidar Grk, a u Pogovoru je navedeno i ime Nikole Kosijera. Prvi majstori prepisivačke škole mogli su biti i štampari Crnojevića štamparije. Riznica Manastira posjeduje četiri primjerka Oktoiha iz štamparije Crnojevića. Pored toga posjeduje kolekciju starih štampanih knjiga. Sadrži primjerak prve ćiriličke štampane knjige iz 1491, krakovski Časoslov iz štamparije Fiole, zatim knjige iz venecijanskih štamparija → Božidara Vukovića Podgoričanina i → Vicka Vukovića, → Jerolima Zagurovića i dr. Za kraj XVI vijeka vezan je i prvi popis knjiga Cetinjskog manastira. Crnogorski vladika Ruvim popisao je 42 knjige. To je prvi poznati stručni popis jedne biblioteke u Crnoj Gori. Skoro dva i po vijeka poslije prvog popisa knjiga, izvršen je i drugi popis. Profesor Varšavskog univerziteta Andžej Kuharski 1892. sačinio je popis 14 rukopisnih knjiga. Treći popis knjiga Cetinjskog manastira uradio je → Dušan Vuksan 1934. godine. Tada je u Manastiru bilo 85 rukopisa, povezanih u 80 knjiga. Posljednjih decenija XVII vijeka i prvih decenija XVIII vijeka pronađeno je više rukopisa istih karakteristika, koje su ukazivale da su rukopisi nastali na Cetinju, te da je u tom periodu postojala cetinjska prepisivačka radionica. Do sada je otkriveno i objavljeno pet rukopisa, čiji su majstori i danas nepoznati. Pominje se i još veći broj rukopisa koji pripadaju istoj grupi, nastali na istom mjestu krajem XVII i početkom XVIII vijeka. U Podgorici postoje dvije liturgijske knjige (dva molitvenika) pisane na Cetinju početkom XVIII vijeka. Predstavljaju izuzetno lijepe i vrijedne primjerke. Turci su 1692. razorili Cetinje i do temelja razrušili građevine Crnojevića – Dvorac i Manastir. I nakon što je Danilo Petrović Njegoš (1701–1704) obnovio i restaurirao Cetinjski manastir, Osmanlije će ga više puta rušiti i spaljivati (1712, 1714, 1785). Sudbinu Cetinjskog manastira dijelili su i njegovi književni fondovi. Moguće je da su kaluđeri uspijevali da sklone po neku vrijednu knjigu. Tako je, na primjer, poslije pohare Mahmut-paše Bušatlije 1785, u Skadru jedan hrišćanin otkupio 13 knjiga iz Cetinjskog manastira, među kojima i Bibliju, štampanu 1769, a koja se danas čuva u Pećkoj patrijaršiji. Knjige su uništavane i od domaćeg stanovništva, pa su upotrebljavane i za fišeke u teškim vremenima odbrane od Turaka. Godine 1907. najljepše knjige iz Manastira poslate su na Londonsku izložbu, gdje su ljepotom pisma, grafije i izvanredne ornamentike privukle pažnju javnosti. Knjige su po završetku izložbe vraćene i smještene u Biljardu, ali su za vrijeme austrougarske okupacije nestale i vjerovatno su završile kao privatno vlasništvo. Isto se desilo i sa knjigama iz Državne biblioteke. U raznim zbirkama pronađen je još 31 rukopis, a oni su u nekom trenutku bili u jednom od dva manastira, čiji se rukopisni fondovi danas čuvaju u Cetinjskom manastiru. Sačuvano je 115 rukopisa cetinjsko-pivskog fonda. Zbirka rukopisnih knjiga Cetinjskog manastira spada u red najboljih i najljepših zbirki rukopisnih srpskih knjiga (zajedno sa pećkom, dečanskom i hilandarskom zbirkom i zbirkom Manastira Svete Trojice kod Pljevalja). Cetinje ima i najstarije biblioteke u Crnoj Gori. Biblioteka je za vrijeme → Vasilija Petrovića Njegoša, a pogotovo mitropolita → Petra I Petrovića Njegoša i njegovog nasljednika → Petra II Petrovića Njegoša, proširena savremenom literaturom. U Prvom svjetskom ratu veliki je dio knjiga propao. Manastir Svetog Nikole u Podvrhu kod Bijelog Polja čuvao je značajne rukopisne knjige, od kojih su neke s kraja XIII i iz prve polovine XIV vijeka. Prilikom popisa evidentirano je 11 rukopisnih knjiga, ali su evidentirane i dvije stare štampane knjige. Osim Divoševog jevanđelja, koje se čuva u Cetinjskom manastiru, ostale se nalaze u Manastiru Nikoljac.

Crkve i manastiri u Drobnjaku. U Drobnjaku postoji veći broj manastira i crkava od velike starine: Manastir Bijela, za koji se pretpostavlja da je iz XI vijeka, Crkva Svetih apostola Petra i Pavla u Nikšiću, nastala najvjerovatnije u IX vijeku, ali je zasigurno iz srednjeg vijeka. Za tu crkvu vezuje se potpisivanje povelje o miru između Kotora i Dubrovnika i humskog kneza Vojislava Vojinovića iz 1362. godine. Povelju je u toj crkvi potpisao srpski kralj Uroš. Hram u Dobrilovini prvi put se pominje 1593, kada je turska vlast izdala dozvolu za popravku crkve koja je porušena. Iz toga se izvodi zaključak da je crkva i ranije postojala. Više puta je razarana od strane Osmanlija, a potom obnavljana. Razni zapisi govore o tome da je u Dobrilovini oko polovine XVII vijeka bilo smješteno mnogo knjiga. U njoj su bili sklonjeni veoma vrijedni rukopisi i knjige iz Manastira Ravna Rijeka 1658, koje je donio iguman Makarije, a koje će kasnije biti prenesene u Nikoljac. U Manastiru su se prepisivale i veoma vrijedne knjige. Manastir je bio i riznica kojoj su poklanjane vrijedne knjige sa raznih strana. Manastirski kompleks često je bio izložen nasrtajima kolašinskih Turaka. Knjige iz Manastira prenošene su na mnoga mjesta, pa se mogu naći u privatnim zbirkama, bibliotekama drugih manastira, narodnim bibliotekama – u Crnoj Gori i inostranstvu. Deset rukopisa iz Dobrilovine, koji su čuvani u Narodnoj biblioteci u Beogradu, uništeno je u aprilskom bombardovanju 1941, dok se u Nikoljcu čuva jedan dio knjiga iz ovog manastira. Danas se u biblioteci čuva tridesetak knjiga, uglavnom ruske redakcije. Nema pisanih izvora kad je podignut Manastir u Podmalinsku. Narodno predanje vezuje ga za XIII vijek, odnosno za godinu kada je građen i Manastir Morača. Nema podataka o ranom periodu. Prvi pisani dokument jeste jedno rukopisno jevanđelje iz 1558. godine. Iz posrednih izvora saznajemo da je Manastiru priložen veći broj crkvenih knjiga, između ostalih i 12 mineja koje je priložio iguman Teodosije u XVII vijeku. Početkom XVIII vijeka Manastir je poharan od Turaka, a mnogi monasi su pobijeni. U popisu inventara, koji je sveštenik Periša Đikanović, vršilac dužnosti nastojatelja, objavio 20. marta 1959, nalaze se tri manastirske relikvije: dva jevanđelja iz XVI i XVII vijeka i srebrni krst iz XVIII vijeka. Krajem XIX vijeka knjaz → Nikola I Petrović Njegoš se zalagao za otvaranje škola. Uz pomoć jeromonaha Mihaila Rankovića organizovana je škola u Manastiru. Manastir u Tušini prvi put se pominje u rukopisima iz 1558. godine. Iako ne postoje podaci o vremenu građenja, moguće je da datira iz XV vijeka – iz vremena kada je tim područjem vladala vlastelinska kuća Kosača. Predanje kaže da je Manastir imao brojno monaštvo. Kao i većina manastira i crkava, i ovaj manastir stradao je više puta. U njemu je radila i prva škola u Drobnjaku, a u njoj su se opismenile mnoge poznate ličnosti toga kraja.