Nikola I Petrović Njegoš (Njeguši, 1841 – Antib, Francuska, 1921), crnogorski knjaz i kralj. Sin je velikog vojvode Mirka Petrovića Njegoša i Stane Martinović iz Bajica. Osnovno obrazovanje započeo je na Cetinju, da bi od 1852. pohađao OŠ „Sv. Spiridon” u Trstu. Naredne godine upisao se u njemačku protestantsku školu u Trstu, a 1854. vratio se na Cetinje. Odlukom njegovog strica knjaza → Danila I Petrovića Njegoša 1856. upisao je Licej „Luj II” u Parizu. Zbog atentata na knjaza Danila, 1860. vratio se u Crnu Goru i preuzeo knjaževski prijesto. Te godine (1860) oženio se Milenom Vukotić, kćerkom vojvode Petra Vukotića, sa kojom je imao dvanaestoro djece – tri sina i devet kćerki. Pomagao je ustanike u Hercegovini zbog čega je uslijedio drugi Omer-pašin pohod na Crnu Goru 1862, koji je zaustavljen na intervenciju velikih sila. Uslijedio je period višegodišnjeg mira, što je knjaz iskoristio za unapređenje opštih prilika u Crnoj Gori. U spoljnoj politici u početku se oslanjao na Francusku, a potom na Rusiju. Nova rezidencija (Knjažev dvor) sagrađena je 1867. godine. Zalagao se za unapređenje prosvjetnih prilika u zemlji. Godine 1868. započeta je gradnja više osnovnih škola u Crnoj Gori, po principu: u svakoj kapetaniji po jedna škola, a po potrebi i više. Uslijedilo je i formiranje Cetinjske čitaonice – 1868. godine. Zahvaljujući pomoći ruskog cara, 1869. otvorio je Bogosloviju na Cetinju (→ Bogoslovija Svetog Petra Cetinjskog, Cetinje). Iste godine na Cetinju je otvoren i → Djevojački institut carice Marije – prva srednjoškolska ustanova za školovanje ženske djece. U Crnoj Gori 1869. bilo je 11 škola, a 1871. radila je 41 škola. Iste godine (1871) na Cetinju je izašao prvi broj nedjeljnog lista Crnogorac. Otvorene su i telegrafske stanice: na Cetinju, Rijeci Crnojevića i Orjoj Luci. Između Cetinja i Kotora 1870. uspostavljena je telegrafska veza, a prva poštanska linija između Crne Gore i Austrije otvorena je 1874. godine. Knjaz/kralj Nikola bio je i pjesnik, čija djela su unaprijedila obrazovne i kulturne prilike u državi, ali i podigla ugled Crne Gore u inostranstvu. Posvetio je pažnju i muzičkom životu Crne Gore u drugoj polovini XIX vijeka, doprinoseći kulturnoj emancipaciji Cetinja kao crnogorske prijestonice. Osnivanje kulturno-umjetničkih društava, poput Pjevačkog društva (1871) i Vojne muzike (decembar 1871), bilo je rezultat njegovih težnji da doprinese obogaćivanju državnog protokola i da podstakne muzičku kulturu. Podržavao je umjetničke projekte i učestvovao je i u pokroviteljstvu „Zetskog doma”, prve pozorišne kuće u Crnoj Gori, što je pomoglo u organizaciji raznih muzičkih programa i gostovanja inostranih umjetnika. Ta institucija postala je važan centar društvenih i kulturnih događanja na Cetinju, a pod njegovim patronatom Vojna muzika i Pjevačko društvo obezbijedili su ulogu stalnih učesnika na svečanostima u Dvoru i širom Crne Gore. Nedostatak muzičkih instruktora nadoknađivan je pozivanjem stranih muzičara, kao što su češki muzičari Anton Šulc (1830–1886) i Franjo Vimer (1856–1935), koji su obučavali domaće mladiće i pripremali ih za muzičke nastupe, uključujući i izvođenje crnogorske himne – Ubavoj nam Crnoj Gori. Angažovanje muzičkih pedagoga, poput → Roberta Tolingera, češkog kompozitora i muzičara (1859–1911), bilo je ključno za razvoj muzičkog obrazovanja u Djevojačkom institutu i na crnogorskom dvoru – članovi kraljevske porodice učili su sviranje i bili su dio muzičkih događaja. Kroz reformu Crnogorskog praviteljstvujuščeg senata (1874) osnovao je posebnu kancelariju za prosvjetu, koja je nakon sticanja samostalnosti 1878. prerasla u Ministarstvo prosvjete i crkvenih poslova (→ Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija). Nakon oslobodilačkih ratova protiv Turaka (1876–1878), Crna Gora je na Berlinskom kongresu 1878. dobila međunarodno priznanje, a njena teritorija proširena je na oko 9.500 km². Uslijedio je period modernizacije crnogorske države, ukinut je Senat (1879), a ustanovljene su tri nove institucije: Državni savjet, ministarstva sa šest odjeljenja i Veliki sud. Godine 1888. donijet je Opšti imovinski zakonik za Crnu Goru, koji je, na poziv knjaza Nikole, pripremio Valtazar Bogišić. Zakonom o osnovnim školama (→ Osnovnoškolsko zakonodavstvo) unijete su izmjene u dotadašnji crnogorski školski sistem (1879). Za djecu stariju od sedam godina školovanje je postalo obavezno i besplatno, priznata je ravnopravnost sve tri konfesije u školi i uvaženo je pravo njihovih sveštenika da se brinu o izvođenju vjerske nastave. Krajem XIX vijeka u Crnoj Gori bilo je 105 četvororazrednih osnovnih škola. Nakon završetka rata na Cetinju je počela sa radom i prva niža ili realna gimnazija (→ Gimnazija, Cetinje), koja je imala četiri razreda (1880) i koja je 1902. prerasla u višu osmorazrednu gimnaziju. Za razvoj crnogorskog školstva važan je i početak rada Bogoslovsko-učiteljske škole (→ Učiteljske škole) 1887, kao i srednje stručne Zemljodjelske (poljoprivredne) škole, koja je otvorena 1893. godine. U Crnoj Gori 1903. radilo je 105 državnih i privatnih škola, a 1910. radile su 144 osnovne škole. Niža gimnazija u Nikšiću (→ Gimnazija „Stojan Cerović”, Nikšić) počela je sa radom 1913, dok su niže gimnazije u Pljevljima (→ Gimnazija „Tanasije Pejatović”, Pljevlja), Beranama (→ Gimnazija „Panto Mališić”, Berane) i Peći otvorene nakon završetka balkanskih ratova. U Peći je otvorena i trogodišnja učiteljska škola. Crna Gora je dobila prvi ustav 19. decembra 1905, čime je započeta era parlamentarizma. Javlja se i prva opozija zvaničnoj vlasti: 1906. osnovan je Klub narodne stranke, iz koga je naredne (1907) godine formirana prva opoziciona stranka – Narodna stranka (klubaši). Ubrzo potom formirana je Prava narodna stranka (pravaši), koja je bila odana politici knjaza Nikole. Godine 1907. desio se pokušaj atentata na knjaza (Bombaška afera), a 1909. desio se i pokušaj revolucionarnog prevrata u Crnoj Gori (Kolašinska afera). Crna Gora je 15. avgusta 1910. proglašena kraljevinom, a knjaz Nikola za kralja – na pedesetogodišnjicu njegove vladavine. Nakon Prvog balkanskog rata (1912–1913) teritorija Crne Gore proširena je na 14.400 km². Kralj Nikola je 18. januara 1916. sa dijelom vlade i dvorom napustio Crnu Goru jer su Austrougari zauzeli Cetinje. Preko Podgorice, Skadra i Medove, otišao je u Italiju, a potom u Francusku. Odlukama Podgoričke skupštine 1918. nije mu bio dozvoljen povratak u zemlju. Boravio je u Bordou, a zatim u mjestu Neji (kod Pariza), gdje je sa porodicom ostao do maja 1920. godine. Sahranjen je u ruskoj crkvi u Sanremu. Njegovi posmrtni ostaci preneseni su 1989. u Dvorsku kapelu na Cetinju.