Praistorijski kultovi. O postojanju i upražnjavanju određenih kultova u praistoriji Crne Gore osnovne podatke pruža niz zanimljivih nalaza, specifičnih oblika ili ukrasa, za koje je moguće pretpostaviti da su korišćeni prilikom obavljanja određenih kultnih ili magijskih radnji, te da otuda predstavljaju svojevrsne kultne rekvizite. Međutim, sasvim sumarni podaci, koji se odnose na konkretnu ulogu ovih predmeta u određenim ritualima, ne dozvoljavaju da se ona u potpunosti sagleda, već se može samo naslutiti. Ipak, važno je istaći da gotovo iz svih praistorijskih kultura Crne Gore, počev od mlađeg → paleolita, preko → mezolita, → neolita, eneolita (→ Bakarno doba) i → bronzanog doba, sve do kraja → gvozdenog doba, potiče po neki predmet za koji se može reći da predstavlja svojevrsni rekvizit namijenjen za obavljanje određenih kultnih ili magijskih radnji. U zavisnosti od osnovne namjene, za izradu ovih predmeta korišćeni su različiti materijali – kost, kamen, keramika, ćilibar i metal. Među onima za koje se sa više pouzdanosti može pretpostaviti da su kao rekviziti korišćeni za obavljanje kultnih ili magijskih radnji, a koji potiču sa praistorijskih lokaliteta Crne Gore, izdvajaju se koštane zviždaljke (→ Crvena stijena – paleolit), obluci (→ Odmut – mezolit), glineni amuleti (→ Kremeštice – neolit), keramički žrtvenici (Kremeštice – neolit, → Beran krš – neolit), prosopomorfni poklopci (Beran krš – neolit), ritoni (Crvena stijena – neolit), kameni disk (Crvena stijena – neolit), antropomorfne figurine (Beran krš – mlađi neolit, eneolit, → Torine – neolit, → Trnje u Bijedićima – neolit, → Kuće Rakića – bronzano doba, Ulcinjska tvrđava – bronzano doba) (→ Ulcinj), bradavičasti kantarosi (Vidov vrh – mlađe gvozdeno doba, → Crkva Lazarica na Vidovom vrhu), kao i niz predmeta simboličkog karaktera (→ Gotovuša, → Lisijevo polje, → Momišići, nekropola u → Budvi, nekropola → Vele ledine – gvozdeno doba). Istina, ovi rekviziti nijesu ni posebno brojni, ni posebno atraktivni, ali zbog svoje specifične uloge u životu praistorijskih stanovnika Crne Gore zaslužuju posebnu pažnju. Najmanje ih potiče iz paleolita i mezolita, dok su iz ostalih epoha praistorije znatno brojniji. Čini se da je samo prisustvo i broj ovih nalaza u pojedinim praistorijskim kulturama prvenstveno diktirano ekonomijom, zapravo onim vidom ekonomije na kome je počivao opstanak čitave zajednice. Pri tome, moguće je zaključiti da su u ranijim kulturama uglavnom poštovani kultovi vezani za zaštitu zajednice, posebno za kult plodnosti, odnosno za zaštitu i unapređenje one ekonomije od koje je zavisila egzistencija čitave zajednice, ali i porodica i pojedinaca, da bi tokom gvozdenog doba, u kome poštovanje određenih kultova već pripada religiji → Ilira, kao nosiocima razvoja ove kulture, postali dominantni kult Sunca i → kult zmije. Uz navedeno, konstatovano je poštovanje i drugih kultova, kao što je kult zagrobnog života, kult heroiziranog pokojnika, ali i drugih, manje poznatih kultova, uglavnom vezanih za uže teritorije i u zavisnosti od lokalnih potreba, kao što je kult plodnosti i kult vode i vjerovatno još jedan broj manje poznatih. Pri tome, zanimljiv je i podatak da se u okviru religije Ilira javlja i niz karakterističnih simbola formiranih kao posebno oblikovani predmeti, najčešće ukrasnog karaktera, vezanih za pojedine kultove, među kojima se posebno ističu spiralne bronzane narukvice, pojasne kopče, prstenje, ukrasne pločice, kao i privjesci sa reljefnim predstavama sunčeve barke, heroiziranog pokojnika i određenih životinja. Pored ovih, kao simboli određenog kulta, najčešće kulta Sunca, javljaju se i grafički motivi, kao što su koncentrični krugovi, spirale i sl. kojima se ukrašavaju pojedini predmeti kultnog karaktera. Na osnovu relativno skromnog broja pronađenih rekvizita ne može se steći precizna slika o vrstama i karakteru svih kultova koji su se upražnjavali u praistoriji Crne Gore, već je moguće samo naznačiti da su se u okviru pojedinih praistorijskih kultura Crne Gore poštovali svi oni kultovi koji su prisutni i kod drugih praistorijskih kultura na prostoru Balkana i šire.