Rekonstrukcija ciborijuma sa Martinićke gradine, IX v., Zavičajni muzej Danilovgrad
Ciborijum, najznačajniji segment kamenog liturgijskog namještaja uz oltarske pregrade, od ranog srednjeg vijeka. Po funkciji i obliku, najčešći su: četvorostrani oltarski (sa piramidalnim krovom i sa zabatima), četvorostrani krstionički i šestostrani krstionički. Neki ciborijumi imaju i natpise, pa predstavljaju dragocjen istorijski izvor. Najraniji sačuvani fragmenti ciborijuma u Crnoj Gori imaju stilske karakteristike preromanike i potiču iz → Kotora, → Budve, → Ulcinja, → Prevlake i → Martinićke gradine. Više je fragmenata ciborijuma iz Kotora, sličnih stilskih karakteristika, datovanih u IX v., a ulomak jedne grede mogao bi biti dio prvobitnog martirijuma Svetog Tripuna. Mermerna arkada drugog ciborijuma, sa natpisom ANDREE S(an)C(t)I AD HONOREM SOCIORVMQ(ue): MAIOREM +., u trougaonim poljima ima predstave propetih lavova, kakvi se srijeću na Prevlaci i Ulcinju. Četvorostranom ciborijumu pripadaju fragment arkade sa natpisom (n)IKIFORIVS N(...) i ulomak jedne arkade. Više je sačuvanih djelova šestostranog ciborijuma: početak arkade i dva mermerna fragmenta sa natpisima + HOC OPVS EST LABO(r) i TAM PVL.... Iz → bazilike u Budvi sačuvani su fragmenti ciborijuma datovani u IX vijek. Fragmenti ciborijuma iz Ulcinja, sa natpisom u kome se pominje Guzma, datovani su u IX v., iako ima mišljenja da bi mogli biti i iz VIII vijeka. Fragmenti ciborijuma sa Martinićke gradine, predstavljaju jedini sačuvani u centralnom dijelu Crne Gore, datovan u IX v., mada ima mišljenja da može biti iz XI vijeka. Ciborijum sa predstavama iz života Svetog Tripuna, iz Katedrale Svetog Tripuna u Kotoru, iz XIV v., najreprezentativniji je sačuvani srednjovjekovni ciborijum u Crnoj Gori.
Literatura: Ј. Максимовић, Которски цибориј из XIV века и камена пластика суседних области, Београд, 1961; P. Mijović, „Ulcinjski ciborijum”, Pradavne i davne kulture Crne Gore, Titograd, 1987, 151–169; J. J. Martinović, „Pokušaj rekonstrukcije ciborija kotorske Katedrale”, Prilozi povijesti umjetnosti u Dalmaciji, 35, 1, 1995, 345–355; З. Чубровић, „О преградњама цркава у Котору током 15. вијека”, Архивски записи, II, 1996, 154–164; И. Стевовић, „Свети Андрија у которском натпису ANDREE SCI AD HONOREM SOCIORVMQ.MAIOREM”, Зограф, 27, 1998–1999, 23–32; B. Borozan, „Martinićka gradina Civita Dioclitiana”, Srednjovjekovna istorija Crne Gore kao polje istraživanja, Zbornik radova sa Okruglog stola Istorijskog instituta, Podgorica, 1999, 79–109; В. Кораћ, Мартинићи, Остаци средњовјековног града, Београд, 2001; D. Preradović-Petrović, „Ulcinjski ciborijum – natpisi i reljefne predstave”, Godišnjak Pomorskog muzeja u Kotoru, L, 2002, 247–264; I. Pušić, Preromanička umjetnost na tlu Crne Gore, Podgorica, 2006; R. Vujačić, Srednjovjekovna arhitektura i slikarstvo na tlu Crne Gore, Podgorica, 2007; T. Marasović, Dalmatia Praeromanica: Ranosrednjovjekovno graditeljstvo u Dalmaciji, 1. Rasprava, Split–Zagreb, 2008; P. Vežić, M. Lončar, HOC TIGMEN, Ciborijumi ranog srednjeg vijeka na tlu Istre i Dalmacije, Zadar, 2009; M. Čanak-Medić, Z. Čubrović, Katedrala Svetog Tripuna u Kotoru, Kotor, 2010; J. Lalošević, „Prilog proučavanju kotorskog ciborija: nastanak, izgradnja i tvorac”, Историјски записи, LXXXIX, 3–4, 2016, 171–184; M. Zornija, „’TEMPORIBUS DOMINI IOHANES EPISCOPI’… – o počecima predromaničke skulpture u Boki Kotorskoj”, Ars Adriatica, 6, 2016, 23–40; I. Stevović, „Emperor in the Altar: An Iconoclastic Era Ciborium from Ulcinj (Montenegro)”, Texts/Inscriptions/Images – Art Readings, Sofia, 2016/2017, 49–67; M. Zornija, „O načinu funkcionisanja predromaničkih klesarskih atelijera na primjeru Kotorske klesarske radionice”, Ars Adriatica, 7, 2017, 47–64; T. Koprivica, „Preromanička umjetnost”, Leksikon likovne umjetnosti Crne Gore, 1/II, N–Ž, Podgorica, 2021, 169–173.
T. Koprivica, A. Ljuljđuraj