Ranohrišćanska arheologija, arheološka disciplina koja se zasniva na proučavanju materijalne kulture hrišćanskog porijekla u ranim vjekovima nakon Hristovog života. Osnovni zadatak ranohrišćanske arheologije je predočavanje života i običaja prvih Hrišćana i njihove zajednice, kroz proučavanje: nekropola i načina sahranjivanja, poštovanja relikvija, sakralne i profane arhitekture u službi crkve i hrišćanske simbolike i umjetnosti. Vremenski raspon u kome se ranohrišćanska arheologija kreće je od I do VII vijeka. Postoje četiri perioda u proučavanju ranohrišćanske arheologije. Prvi je vrijeme prije vladavine Konstantina Velikog (324–337) i podijeljen je na dvije faze: prva faza traje od početka I v. do 199, i tokom ovog razdoblja se razdvajaju različite podfaze: doba apostola, o kome svjedoče samo pisani tragovi; vrijeme nakon smrti apostola i vrijeme početaka hrišćanske nauke, kada istoriju crkve piše Konstantin Euzebije iz Cezareje (337–385), ili Evsevije Pamfil, koji je kao hrišćanski istoričar i erudita sabrao sva dokumenta i podatke koji se tiču događaja hrišćanskih ustanova, pisaca i mučenika prve hrišćanske crkve u crkvenoj istoriji. Druga faza u okviru prvog perioda traje od 200. do 313, i dijeli se na razdoblje širenja hrišćanstva i na njihove progone zbog lošeg stanja u carstvu 250/251, 257/258. zbog kojih se optužuju i procesuiraju Hrišćani. U periodu jačanja hrišćanske nauke i institucija djeluju Tit Flavije Klement (Sveti Kliment), Sikst Julije Afrički, sastavljač prve hrišćanske hronologije i ostali. Drugi period je Konstantinovo doba i vrijeme nakon njegove vladavine, 313–380; treći period je od Teodosijevog doba do VI v. (380–500), pod kojim je 380. religija hrišćanstva postala jedina religija u carstvu. Četvrti period pripada VI v. i vremenu Justinijana I (527–565). Najstarije hrišćanske grobnice su katakombe. To su podzemna groblja koja su koristile jevrejske i ranohrišćanske zajednice od I do V vijeka. Osim u Rimu (Kalikstove katakombe), katakombe su nađene u Napulju, Sirakuzi, na Malti, u sjevernoj Africi i na istoku u Emesi u Siriji. Najbrojnije su katakombe iz II vijeka. Mjesta okupljanja prvih Hrišćana su kuće-zajednice, ili obični objekti preuređeni za potrebe bogosluženja (oratoriji, domus ecclesiae). Milanskim ediktom 313. crkvene kuće ne nestaju, o čemu može posvjedočiti otkopana građevina na → Velikom pijesku, za koju na osnovu arheoloških podataka možemo da kažemo da pripada hrišćanskom oratorijumu iz IV vijeka. Objekat je pravougaonog oblika, sa tri prostorije za vršenje hrišćanskog obreda, a od nalaza pronađen je dio avana sa uklesanim krstom i novčići cara Konstancija I (337–361). U drugoj polovini V v. ovom objektu se priziđuje polukružna apsida, što svjedoči o poštovanju tradicije (tarditio legis). Hrišćanstvo na prostoru provincije → Prevalis (današnja Crna Gora, dio Albanije i Srbije) počinje prilično rano. Najraniji podatak je iz 392. kada se navode episkopi Skadra, Bas i Senecije. U → Duklji, po značaju i veličini drugom gradu provincije, bio je zabilježen episkop Evandr. On je jedan od trojice episkopa Prevalisa koji su učestvovali na tri Vaseljenska sabora. Osim Evandra, kao dukljanski episkopi ostali su zabilježeni još Maksimin, Nemezijan i Pavle. Razvoj ranohrišćanske arheologije u Crnoj Gori počinje početkom XX v., zahvaljujući prvim istraživanja engleske ekspedicije pod rukovodstvom → Džona Artura Raskina Munroa, koji je sa svojim saradnicima otkopao na Duklji dvije → bazilike (A i B), a potom i jednu krstoobraznu crkvu, datovanu od VI do IX vijeka. Nakon toga, u dugoj istoriji iskopavanja na prostoru Crne Gore otkriveno je još nekoliko ranohrišćanskih crkava, grobnica i → nekropola. Među najznačajnijim otkrićima, osim dukljanskih bazilika su i bazilike u: → Starom Baru, → Budvi, → Kotoru i → Prevlaci, zatim trikonhosi u Baru (→ Trikonhos na Topolici), → Doljanima i jedan blizu Manastira → Podlastva u Grblju (koja može biti i polikonhalna crkva), jednobrodne crkve na Velikom Pijesku (tri faze), Podlastvi, → Samogradu (extra i intra muros), → Tumbaricama, → Đutezi, → Oblunu, → Starom Ulcinju i → Šipkovoj glavici. Najvažnije nekropole su pronađene na Duklji, Lovištima, zapadno od Lovišta i na Bjelovinama, na Bjelovinama kojа se sa svojim zasvedenim grobnicama datuje u IV–V vijek. Nekropola je pronađena i pored barskog trikonhosa na Topolici i datuje se u VI v., kao i pored crkve na Prevlaci gdje su pokojnici sahranjivani u amforama, pod tegulama i kamenim konstrukcijama (→ Inhumacija). U Ulcinju je pronađena jedna zasvedena ranohrišćanska grobnica, u kojoj je otkriven impost kapitel sa urezanim grčkim slovima Alfa i Omega. Na Duklji je pronađen veoma značajan pokretni nalaz → Podgorička čaša iz IV vijeka.