Bazilika (starogrč. βασıλıκή), sudska dvorana u kojoj je službovao kralj, odnosno basileus. Otuda potiče i naziv bazilika , čije se porijeklo vezuje za arhitekturu antičke Grčke, iz koje je prenijeta u Rim i njegove kolonije. Izvorno, bazilika je bila pravougaonog oblika i po pravilu sa dva reda stubova, podijeljena na tri broda. Nasuprot ulazu nalazila se polukružna apsida u kojoj je zasijedao sud (npr. bazilika uz forum na → Duklji). Od IV v. javljaju se prve hrišćanske bazilike, kod kojih se u apsidi smješta oltar, iznad kojeg se podiže kameni baldahin (→ Ciborijum), a ispred oltara se nalazi prostor za crkvene pjevače i propovjedaonica. Oltarski prostor se od ostalog dijela crkve odvaja niskom kamenom oltarskom pregradom, koja se sastojala od kamenih stubaca i parapetnih ploča obično ukrašenih dekorativnim i simboličnim elementima u plitkom reljefu. Brod je stubovima podijeljen na tri ili pet brodova (daljim razvojem i više) pri čemu je centralni brod širi i viši od bočnih i sa prozorima, čime se postizalo specifično bazilikalno osvjetljenje. Daljim razvojem bazilika sa svake strane dobija i pomoćne prostorije – protezis i đakonikon. Ponekad je ispred apside formiran poprečni brod – transept, a ispred ulaza u baziliku narteks i rjeđe atrijum sa česmom ili bunarom. Često su podovi bazilike, a ponekad i zidovi bili prekriveni → mozaicima. U Crnoj Gori poznato je više ostataka ranohrišćanskih bazilika, od kojih se dvije nalaze u istočnom dijelu Duklje, gdje su otkriveni temelji jedne velike, urbane bazilike, raščlanjene osnove, sa protezisom, đakonikonom i atrijumom, nazvane bazilika „A”, iz sredine VI v., za koju se smatra da je bila episkopsko sjedište. Neposredno uz navedenu, otkriveni su temelji još jedne bazilike, nazvane bazilika „B”. Pored Duklje, ostaci bazilike slične dukljanskoj bazilici „B”, otkriveni su u → Doljanima, najvjerovatnije sa kraja V ili iz prve polovine VI vijeka. Unutar starog grada → Kotora otkriveni su ostaci dvije trobrodne bazilike, jedna ispod Crkve Sv. Marije od Rijeke, a druga najvjerovatnije ispod Crkve Sv. Mihaila, dok se skromni ostaci još jedne ranohrišćanske bazilike moguće nalaze pored današnje → Crkve Sv. Petra u Bijeloj, u Boki Kotorskoj. I na prostoru → Budve, u okviru Starog grada, neposredno ispod Citadele, otkriveni su ostaci jedne veće, trobrodne bazilike.