Herceg Novi, srednjovjekovni grad u Boki Kotorskoj. Podigao ga je 1382. kralj Stefan Tvrtko I Kotromanić (1353–1391) u župi Dračevici, u zemlji Travuniji, nazvavši ga Sveti Stefan. Ime je rijetko korišćeno i u početku je nazivan castrum de Sottorina, u Dubrovačkom arhivu zabilježeno je kao villa Sancti Stefani, a s vremenom su češće bila u upotrebi imena kao Novi, Novi Grad, Castrum Novum, Castelnuovo, Erceg-Novi. Nakon smrti kralja 1391. grad, sve do 1435, pripada velikom vojvodi bosanskom i vojvodi humskom Sandalju Hraniću Kosači (1392–1435), sinovcu poznatog vojvode i vojskovođe Vlatka Vukovića iz bratstva Kosača. Zatim ga preuzima „veliki vojvoda rusaga bosanskoga” Stjepan (Stefan) Vukčić Kosača (1435–1466), koji uzima titulu „herceg humski i primorski”, koja se ubrzo ustalila u obliku „Herceg od Svetog Save” (1448/1449). Kasnije su po njegovoj tituli, grad i čitava oblast dobili ime. Hercega Stefana nasljeđuje sin herceg Vlatko Hercegović Kosača (1466–1481) koji drži grad do 1482, kada ga osvajaju Osmanlije. Na 10 mjeseci 1538–1539. preotima ga udružena hrišćanska vojska i upravu preuzimaju Španci, a zatim ga ponovo osvajaju Osmanlije. Mletačka republika sa saveznicima ga zauzima 1687. i drži do 1797, kada potpada pod vlast Austrije do Napoleonovih osvajanja 1806. godine. Na kratko je prešao pod rusku upravu, da bi 1807, mirom u Tilzitu, cijela Boka ponovo pripala Francuzima. Austrijska vojska dolazi u grad 1814. i ostaje do završetka Prvog svjetskog rata 1918. (kao Austro-Ugarska monarhija od 1867). Istorijski i arhitektonski razvoj grada prati se kroz arhivsku građu, prije svega arhiva u Herceg Novom, Dubrovniku, → Kotoru, Zadru, Veneciji, Beču, Italiji, papskoj kuriji, Barseloni, Ugarskoj, preko romejskih pisaca i turskih hroničara (turski izvori nijesu detaljno obrađivani), ljetopisa, putopisa, umjetničkih gravira, crteža, vojno-špijunskih planova. Kralj Tvrtko je podigao grad na ulazu u zaliv na vojno-strateški dobro odabranom mjestu, po mišljenju istoričara, iz privredno-političkih razloga, radi zaštite trga za prodaju soli i solane u Sutorini. Odabrano mjesto pružalo je i mogućnost za podizanje luke (luka Dračevica se u nekim izvorima pominje još 1371), te stvaranje sopstvene flote. Veličina, oblik i izgled tog grada nije utvrđen. Neki autori spekulišu da je, i pored obimnih priprema, možda bio improvizovan od drveta, jer je gradnja navodno trajala samo 8 mjeseci. U literaturi se uglavnom navodi da je gradnja započeta u maju mjesecu 1382, a zbog burnih, negativnih reakcija i ugroženih povlastica i interesa Dubrovnika, kralj Tvrtko poveljom, izdatoj Dubrovačkoj republici 2. decembra, ukida trg za prodaju soli, mada u stvarnosti trg i dalje funkcioniše. Takođe, ništa se ne zna o izgledu i eventualnim radovima u vrijeme Sandalja Hranića Kosače. Za vrijeme Stjepana (Stefana) Vukčića Kosače u gradu je bila njegova rezidencija, a oko tvrđave je podignuto naselje do 1452, otvorene su radionice za manufakturno suknarstvo, odnosno fabrika čoje, koja je počela sa radom 1449, kao i druge zanatske radionice. Zna se da je grad imao „zakletog” notara, kancelariju, kao i arhivu, koja nije sačuvana. Radilo se i na utvrđivanju grada, ali obim radova na fortifikacijama nije poznat. U vrijeme njegovog nasljednika Vlatka započeta je Crkva Sv. Stefana (1473–1475), čija je gradnja prekinuta. Takođe se zna da za vrijeme Vlatka postoje dvije tvrđave: donja koju je Vlatko pod opsadom, bez velikih borbi, predao Osmanlijama u decembru 1481. i gornja koja je još narednih mjesec dana odolijevala napadima. Pitanje je da li se ovdje radi o odnosu objekata na mjestu Kanli kule (Kopnena tvrđava) i Forte mare (Morska tvrđava) ili o objektima na mjestu tvrđave Španjola na brdu u neposrednoj blizini i Kanli kule. Razaranja, gradnji i dogradnji je bilo za vrijeme osmanske, mletačke i austrougarske vlasti. Herceg Novi je podignut na grebenu (do 85 mnv) koji se spušta prema moru. Osnovni, danas sačuvani, plan grada je u obliku nepravilnog pravougaonika, dužine oko 380 m po osi S–J, širine od 60 do 200 m po osi I–Z. Po veličini prostora sličan je → Budvi, Baru (→ Stari Bar) i → Ulcinju, a po veličini i konfiguraciji Ulcinju. Sastoji se iz tri dijela: na sjeveru Kanli kula (Kanli kula je naziv poznat od turskog putopisca Evlije Čelebije, koji je posjetio grad 1664), srednji, odnosno viši i donji, niži grad sa tvrđavom Forte mare. Na planovima iz mletačkog perioda sa njihovim nazivima od kojih su se neki sačuvali do danas, konstatuju se dvije tvrđave, na sjevernoj strani kopnena Kanli kula (Stara kula gornjeg grada – Castello vecchio, kastel, Gornja kula, Fortezza da sopra, Citadella, Castello Sulimanega) i na jugozapadnoj morska tvrđava Forte mare (Abaz pašina kula, rocca – tvrđavica, kula, kastel), dok je između njih Zapadna/Potkovičasta kula (torion), Vrata od grada (Kopnena vrata) i Vrata od mora. Na južnoj, najisturenijoj tački je bastion na moru Polumjesečasta kula, odnosno Citadela (Mezzaluna), na jugoistočnoj i istočnoj strani jedna kružna (Kula sv. Ante, torre) i četiri poligonalne kule, Vrata od Trnovca, kasnije nazvana Peraška vrata i kula-bastion Trnovac, koja je u mletačkom periodu vladavine nazvana bastion sv. Jeronima ili Rondella (kula gornjeg grada, torrione). Kao stari zidovi navode se dio u Kanli kuli, zapadni dio poprečnog bedema između srednjeg (Citta alta) i donjeg dijela grada (Citta bassa), kao i napušteni zidovi u jugoistočnom i istočnom dijelu izvan ucrtanih bedema. Iz sačuvanih dokumenata poznato je da su obimnije gradnje turskog perioda (1482–1687) bile 1493/4. rad na fortifikacijama i 1508, kada je, možda, izgrađena jedna tvrđava i rađeno je na utvrđivanju, opravkama i izradi palisada. Između ovih je bilo i manjih intervencija, kao 1501. opravka jednog kastela. Radovi su izvođeni i 1511–1518, pominje se podizanje jednog kastela, izgradnja pristaništa; 1524. opravka rupa i oštećenja u zidinama; 1537. rad na utvrđivanju i civilnim zgradama; 1538/9. Španci su radili na fortifikacijama donjeg grada, a njima se pripisuju i radovi na tvrđavi Španjola; 1539, nakon ponovnog zauzeća grada, Osmanlije popravljaju razrušene bedeme; 1551. izgrađeni su tvrđavski pojasevi; oko 1564, nakon zemljotresa iz 1563, izgrađeno je nekoliko artiljerijskih platformi, što je podrazumijevalo i proširenje mjesta na zidinama, obnovljene su fortifikacije i džamija; 1609, nakon zemljotresa iz 1608, obnavljaju se tvrđave; 1620. izvode se manji radovi; 1632, poslije dva razorna potresa, dovode se u red bastioni i mjesta za postavljanje topova, izgrađen je jedan bastion; 1663. se dogodila velika eksplozija baruta; 1667, nakon zemljotresa, restauriraju se tvrđave, obnavlja se grad. Venecijanski period (1687–1797) započeo je velikim razaranjem tokom osvajanja. Sa gravira i opisa borbi zna se za eksploziju barutane u tvrđavi Forte mare, oštećenja temelja i zidova gradskog perimetra, pukotine i obrušavanja, stare pukotine na Kanli kuli i pokušaj miniranja iste, pukotine istočno od Polumjesečaste kule (Mezaluna, Citadela) i najviše oštećeni dio bedema od kule-bastiona Trnovac do kapije Trnovac, kao i srušeni zid kod kapije Trnovac. Najobimniji radovi na obnovi izvedeni su na istočnoj strani grada. Obnovljeni su i ojačani djelovi Kanli kule, gornji djelovi tvrđave Forte mare, a vjerovatno i Polumjesečaste kule. Početkom XVIII v. započeta je izgradnja novog fortifikacionog pojasa u unutrašnjosti pravca Trnovac – Kanli kula. U okviru Kanli kule je 1965. izgrađena ljetnja pozornica, koja je bez rušenja postojećih ostataka zidova uklopljena u ambijent. Prije toga su izvršena sondažna, zaštitna arheološka istraživanja na lokacijama gdje je projektovana scena i gledalište. Otkriveni su temelji i zidovi nekih manjih građevina i fragmenti zidova i temelja jednog većeg poprečnog zida, koji je tvrđavu dijelio na dva nivoa. Od pokretnog arheološkog materijala nađeni su fragmenti gvozdenih oklopa, kamena i gvozdena đulad raznih kalibara, fragmenti kalupa za izradu đuladi, mnoštvo keramike, novca i dr. Materijal je bio izložen u samoj kuli. Nakon zemljotresa ljetnja pozornica je rekonstruisana, kada je došlo do neadekvatnog rušenja zidova i dogradnji novih arhitektonskih elemenata. I ovom prilikom su vršena zaštitna arheološka istraživanja, tokom kojih je u sjeverozapadnom uglu utvrđenja otkrivena keramika iz XVII–XVIII v. i malterni pod, koji je na osnovu srebrnog dinara iz 1626. datovan u XVII vijek. U istočnom dijelu utvrđenja, osim srušenih zidova kule, otkriven je zatvoren sloj sa većom količinom grube keramike, starijom od turskog građevinskog opusa na tvrđavi, tj. iz vremena prije početka XVI vijeka. Zatim je pronađen recentni materijal, a istraživanja su vršena i u cistijerni-bunaru. Postoje mišljenja da je najstariji dio zida iz XIV–XV v. u podnožju tvrđave Forte mare kod jugoistočnog ugla i visoko stepenište sa ulaznim presvođenim vratima sa istočne strane. Unutar jezgra Starog grada nakon zemljotresa 1979. djelimično je arheološki istražen prostor na gornjem Trgu hercega Stjepana i donjem Trgu Mića Pavlovića. Na gornjem trgu su otvorene dvije sonde kod Crkve Svetog Arhangela Mihaila, u kojima su otkriveni zidovi nekih objekata, ostaci skeleta i neidentifikovan, pokretni arheološki materijal. Na donjem trgu su otvorene tri sonde; između Crkve Sv. Jeronima i zvonika, gdje je pronađeno šest zidova i grobovi, materijal iz sonde je opredijeljen od XV v. do savremenog doba; jugoistočno od crkve je otkriven jedan zid; na sjevernoj strani trga je konstatovan bazen i jedna prostorija ispod koje je nađen sistem hipokausta. Pomenuta Crkva Sv. Stefana, čija izgradnja je iz nepoznatih razloga prekinuta, locira se na ovom trgu. Krajem 2006. i početkom 2007. stručno je propraćeno čišćenje deponije na prostoru ispod donjeg trga tokom procesa obnove zgrade mletačke bolnice, odnosno austro-ugarske kasarne. Tom prilikom je otkrivena šetnica uz poprečni bedem ispod zvonika, nekoliko zidova, nešto fragmenata keramike i dio poligonalne kule ispod zgrade bolnice. Fragmenti lonca sa visećom valovnicom datuju kontekst u kraj XIV, početak XV v., tj. vrijeme podizanja grada. Bedem je na svom kruništu širok 1 m, a šetnica pored 1,1 do 1,5 m. Tokom 2007. su sprovedena zaštitna arheološka istraživanja na prostoru pomenute mletačke bolnice, na površini od 1.700 m² iznad poprečnog bedema i ispod njega, koji je dijelio grad na gornji i donji. Objekat je sagrađen paralelno sa spoljašnjim licem srednjeg bedema i od njega je odvojen popločanom ulicom. Hronološki raspon otkrivenog keramičkog materijala kreće se od kraja XV i početka XVI v., sve do XVIII i XIX vijeka. Maja 2007. otkriven je dio istočnog bedema između poligonalnih kula, koji je presječen izgradnjom puta Herceg Novi – Meljine. Tada je utvrđeno da je širina zida od 2,5 do 2,7 m, kakav je i dio poprečnog bedema sa šetnicom kod zvonika, da je rađen od pritesanog kamena sa bijelim krečnim malterom, sastavljenim od pijeska veće granulacije, šodera i grudvi kreča. Arhitektonska istraživanja i analize na glavnoj gradskoj kapiji, tj. zapadnim gradskim vratima (Tora) sa osmougaonom kulom sa satom iznad vrata rađena su 2007–2009. u procesu izrade projekta njihove restauracije. I dalje ostaje otvoreno pitanje vremena izgradnje zapadnog gradskog zida i kapije. Prema analizi, kula gradskog sata je nastala u dvije osnovne faze gradnje i nekoliko pregradnji unutar njih. Stariju fazu čini dio zapadnog zida sa prizemljem odbrambene kule i kapijom, a mlađa osmougaona kula je, prema natpisu, iz 1856. godine. Uzidani natpis na turskom pominje da je jaka kula podignuta 1667, ali je pretpostavka da se odnosi u stvari na njenu obnovu nakon razornog zemljotresa iste godine, pa je ta godina uzeta kao gornja granica izgradnje. Uočena je i sličnost u izgledu i konstrukciji portala proučavanih vrata sa zapadnim portalom Vrata od mora u smislu zajedničkih stilskih odlika, što navodi na istovremenost nastanka. Zaključeno je da najstarije djelove kule gradskog sata predstavljaju gradska vrata nastala u vrijeme gradnje zapadnog gradskog odbrambenog zida, koji su prema nekim mišljenjima, u cjelosti oformljeni 1551. godine. Tokom istražnih i sanacionih radova kod tvrđave Forte mare 2022. otkriven je dio Kapije od mora, koja je bila šest puta veći kompleks od danas vidljivih ostataka kroz koji se ulazilo u Stari grad. Arheološka i arhitektonsko-konzervatorska istraživanja Zapadne (Potkovičaste) kule 2023. sa malo nalaza fragmenata keramike zgrafito i majolike hronološki opredijeljeni od kraja XV do druge polovine XVI v., te nekoliko kamenih đuladi, dala su šture podatke o promjenama izgleda i funkcije unutar kule. Naime, srednjovjekovna visoka kula sa tragovima međuspratne konstukcije, zazidanim vratima, grudobranima i šetnicom u vrijeme masovnije upotrebe novog vatrenog oružja je prilagođena namjeni, tako što je zapunjena glinovitom zemljom, a jedna zona šetnice i zidovi su dobili artiljerijske položaje, odnosno otvore za topove. Španjola je utvrđenje koje svojim položajem dominira nad ulazom u Bokokotorski zaliv. Nalazi se na uzvišenju sjeverozapadno od Starog grada, na 170 mnv. Kvadratne je osnove, sa 4 isturene kule na uglovima, a naknadno je sa južne strane dodat još jedan pojas fortifikacija. Danas se u okviru tvrđave nalaze ostaci 13 objekata. Sondažnim arheološkim iskopavanjem, koje je započeto 2021, istražen je dio prostora. Potvrđeni su ostaci različitih faza izgradnje i obnove objekata unutar utvrđenja. U kulturnim slojevima na sjevernoj strani nađen je raznovrstan keramički materijal, koji pripada periodu od XV do XX vijeka. Spolije su konstatovane na nekoliko mjesta u gradu: u istočnom zidu Kanli kule dva kamena sa natpisima na latinskom (jedan bi mogao biti kasnoantički); u dovratniku prolaza kod Forte mare kameni kvadar dim. 98 x 43 x 34 cm sa, u plitkom reljefu, izvedenom predstavom nekoliko krstova i moguće heraldičkim znacima, koji još nijesu pročitani; kamena plastika (XV v.) u luneti iznad ulaza u zvonik i u pižulu kod Crkve Sv. Jeronima. Dosadašnja, neznatna arheološka istraživanja Starog grada Herceg Novog nijesu dala materijalne dokaze o njegovoj urbanoj genezi i razvoju fortifikacione arhitekture. Postoji mogućnost da je grad dijelom podignut na nekoj antičkoj, kasnoantičkoj građevini ili manjem objektu iz X vijeka. Na lokalitetu Vojničke banje rekognosciranjem su u moru utvrđeni ostaci kružne kule. Dа je ovo vjerovatno arhitektura rimskog perioda, upućuje način zidanja spoljnjeg i unutrašnjeg lica sa većim tesanicima u pravilnim redovima i ispunom od trpanca. Horizontalna stratigrafija naselja se samo pretpostavlja. Arheološka topografija okoline grada, odnosno prostor današnje opštine se zasniva više na slučajnim ili nalazima prikupljenim tokom rekognosciranja. Nijesu materijalno potkrijepljena dešavanja u ovom, dosta naseljenom ambijentu tokom helenističkog perioda, kao ni u vrijeme osvajanja od strane rimske vojske i stvaranja ilirskog limesa, u vrijeme podizanja rimskih naseobina (u Sutorini nađena opeka sa pečatom PANSIANA upućuje na I v. p. n. e. – I v.), nijesu pouzdano utvrđene trase antičkih puteva, eventualni trajektni prelaz preko zaliva, i s tim u vezi moguće postojanje neke stanice, kule stražare (→ Antičke komunikacije). Ne zna se lokacija pristaništa ili luke (→ Antičke luke i sidrišta). Takođe, nijesu materijalno potkrijepljena i dovoljno poznata dešavanja tokom kasne antike, ranog i razvijenog srednjeg vijeka. Dosadašnja saznanja o lokalitetima i nalazima sa teritorije opštine Herceg Novi na kopnu i u moru: → Bogdanova gomila, → Crkva Lazarica na Vidovom vrhu, → Crkva Polaganja rize Presvete Bogorodice u Bijeloj, → Crkva Sv. Neđelje u Kumboru, → Crkva Sv. Petra u Bijeloj, → Crkva Sv. Save na Savini, → Crkva Sv. Petra i Pavla u Trebesinu, → Crkva Sv. Tome u Kutima, → Đevojačke grede, → Evropa na biku, → Glogovik, → Gradine u južnoj regiji, → Kameno, → Karatoč, → Kumborski tjesnac, → Male Rose, → Mamula, → Parapetne ploče iz Sušćepana, → Portret cara Domicijana, → Ribarice, → Uvala Male Rose, → Vranjaj, → Žanjice, → Žanjički manastir.