Gradine u južnoj regiji. Na Crnogorskom primorju, i u bliskom primorskom zaleđu, registrovano je oko četrdeset praistorijskih gradina, mada njena bogata toponimija ukazuje na veći broj. Većina registrovanih lokaliteta je arheološki rekognoscirana, a svega nekoliko je arheološki iskopavano. U Boki Kotorskoj je postojanje praistorijskih gradina potvrđeno na lokalitetima: Gradina–Pobrđe u Donjem Grblju, Gradište u Donjem Grblju, Pjaca na brijegu Vučjak u selu → Vranovići iznad jugoistočnog dijela Tivatskog polja (→ Gvozdeno doba, rimski period), Gradina u → Risnu na istoimenom brdu iznad polja Carine i Risanskog zaliva sa sjeverozapadne strane grada Risna (gvozdeno doba, rimski period, srednji vijek, novi vijek), Rose na rtu istoimene uvale na Luštici (gvozdeno doba), Straišće na rtu Ograda na Luštici (kasno → bronzano doba), Stražnica na brijegu u južnom dijelu Tivatskog polja (gvozdeno doba), Suhovidina kod Trojanovića na Luštici, Sveta Nedjelja na planinskom grebenu Obosnik na Luštici, Sv. Luka u selu → Gošići u Krtolima (gvozdeno doba), Zgradice na brijegu uz uvalu Polje južno od Tivta. Praistorijske gradine u neposrednom zaleđu Boke Kotorske, predjelima Orjena, Krivošija, Grahova, Cuca, Lovćena nalaze se na lokalitetima: Vidov vrh (→ Crkva Lazarica na Vidovom vrhu, gvozdeno doba) i Šilobod na istoimenom uzvišenju predgorja Orjena sjeverno od → Herceg Novog, Kape ili Gradina na humu u zaseoku Vrbanj na Orjenu (gvozdeno doba, rimski period), Kruševice hum na istoimenom platou na Orjenu (gvozdeno doba), Bara Grahovska na padini brda Derviš iznad sjeveroistočne ivice Grahovskog polja (bronzano doba, gvozdeno doba), Greben na manjem uzvišenju u Grahovskom polju (bronzano doba), Kašljavac na istoimenom brdu iznad sjeverne ivice Grahovskog polja (bronzano doba, gvozdeno doba), Umac na stjenovitom humu u Grahovskom polju u centru Grahova (gvozdeno doba), Ogradina ili Gradac na istoimenom humu na jugozapadnoj periferiji sela Trešnjevo u Cucama (gvozdeno doba), Ržiška gradina ili Gradac na brdu Podbukovica u Cucama, plato → Škrke sa jugozapadne strane Cetinjskog polja (gvozdeno doba) i → Sinjački krš u Zagori (bronzano doba, gvozdeno doba). Na prostoru Crnogorskog primorja nalazi se veći broj praistorijskih gradina, uz morsku obalu i njenom bliskom zaleđu. Među njima je najpoznatije naselje Stari Grad u → Budvi na nekadašnjoj hridi jugozapadno od Budvanskog polja i istoimene lagune na 15 m nadmorske visine (gvozdeno doba). Pretpostavlja se da su se manje praistorijske gradine nalazile kod Crkve Sv. Spasa u Markovićima na Mainama i na uzvišenju → Kufin istočno od Naluškog polja. Sa južne strane → Barskog Polja na brdu → Volujica nađeni su ostaci gradina na lokalitetu Vrh od grobovlja (bronzano doba, gvozdeno doba), na uzvišenju Gorak na jugoistočnom kraju Volujice (gvozdeno doba), na uzvišenjima Volujice „Filintuz”, „Mogila”, → Petiljevo kod Bara, te na brdu → Radomir (gvozdeno doba, srednji vijek) kod Mrkovskog polja jugoistočno od Bara i na uzvišenju Brkanovići sjeverno od Bara, → Gornja Poda iznad Bara. Na jugoistočnom kraju Crnogorskog primorja može se pretpostaviti postojanje naseobine na mjestu Starog Grada u → Ulcinju, na rtu visine 61 mnv (bronzano doba, gvozdeno doba). Na jugoistočnom kraju Crnogorskog primorja između Bara i Ulcinja nalaze se ostaci utvrđenja iz kasne praistorije u → Kručama, zatim se može pretpostaviti postojanje naseobine na → Svaču (gvozdeno doba, srednji vijek) i na dvije lingule iznad južnog ulaza u kanjon Brdele (između Ulcinja i Vladimira), kao i na Vladimiru (→ Oblik).
Literatura: Đ. Bošković, Stari Bar, Beograd, 1962; Д. Гарашанин, М. Гарашанин, „Црна Гора у праисторијско доба”, Историја Црне Горе, I, Титоград, 1967, 37–88; Д. Гарашанин, М. Гарашанин, „Црна Гора у освит писане историје”, Историја Црне Горе, I, Титоград 1967, 89–142; M. Parović-Pešikan, „Gradina Sv. Luka Tivat – ilirsko naselje”, Arheološki pregled, 9, 1967, 34–37; M. Parović-Pešikan, „Tivat, Gomilica – antičko naselje”, Arheološki pregled, 9, 1967, 89–90; З. Мађар, „Најстарија архитектура у Боки Которској”, Бока, 1, 1969, 23–32; M. Parović-Pešikan, „Pjaca, s. Vranovići, Kotor – ostaci rimske arhitekture”, Arheološki pregled, 14, 1972, 75–78; Č. Marković, Tragovi ilira u Crnoj Gori, magistarska teza, Univerzitet u Beogradu, Filozofski fakultet, Beograd, 1975; П. Мијовић, М. Ковачевић, Градови и утврђења у Црној Гори, Београд–Улцињ, 1975; V. Leković, „Ilirsko naselje na Cetinju”, Arheološki pregled, 18, 1976, 186–188; М. Паровић-Пешикан, Ј. Мартиновић, и др., „Преглед археолошких споменика на подручју јужне обале Боке Которске”, Старине Црне Горе, VI, 1978, 141–175; М. Паровић-Пешикан, „Археолошка истраживања у Боки Которској”, Старинар, XXVIII–XXIX, 1977–1978, 1979, 19–67; М. Паровић-Пешикан, Планинско залеђе Ризинијума – археолошке белешке из Грахова, Кривошија и Цуца, Београд–Никшић, 1980; I. Pušić, „Tragovi arheoloških lokaliteta na terenu hercegnovske opštine”, Muzejske sveske, 3, 1998, 1–23; М. Паровић-Пешикан, „Грчка импортована керамика из Улциња”, Vestigatio Vetvstatis Александрини Цермановић-Кузмановић, Београд, 2001, 336–367; M. Врзић, „Прилог проучавању античких путева и комуникација на територији јужне обале Боке Которске с краћим освртом на убицирање Агрувијума”, Грбаљ кроз вјекове, Зборник радова са научног скупа Грбаљ кроз вјекове, Грбаљ и Котор, 11–13. октобра 2001. године, Грбаљ, 2005, 69–96; M. Zagarčanin, „Pristan od praistorije do srednijeg vijeka”, Pristan grad kojeg više nema, monografija, Bar, 2006, 26–70; M. Zagarčanin, Stari grad, vodič kroz vjekove, Bar, 2008; S. Papović, Lj. Stanko, B. Popović, Antička Budva, Budva, 2012; P. Dyczek, Rhizon – antyczna perłą Czarnogóry, Ancient Pearl of Montenegro, Antički biser Crne Gore, Warszawa–Risan, 2013; Р. Ћапин, Ђ. Ћапин, „Лазарица, Видов врх, Херцег-Нови – вишеслојни археолошки локалитет”, Nova antička Duklja, VI, 2015, 157–200; М. Димитријевић, Утврђена хеленизована насеља на југоисточном Јадрану од 4. века старе ере до римских освајања – аспекти друштвених и економских промена у палеобалканским заједницама, докторска дисертација, Универзитет у Београду, Филозофски факултет, Београд, 2016; M. Zagarčanin, „Nalazi gvozdenog doba i helenizma sa teritorije grada Bara”, Nova antička Duklja, 12, 2021, 35–82; M. Zagarčanin, „Gradovi, pristaništa i vile: Urbanistička, privredna i kulturna kretanja od antike do ranog srednjeg vijeka”, Antička Budva, Zbornik radova Budva, 28–30. novembra 2018. godine, Budva, 2021, 330–421; D. Gazivoda, P. Malbaša, M. Svilar, „Arheološka istraživanja u Zagori, opština Cetinje i preliminarna analiza grnčarije”, Glasnik Narodnog muzeja Crne Gore, XIX, 2023, 9–25.
Izvor: O. Velimirović-Žižić, Lj. Glušac, O. Peročević, Rekognosciranje barske opštine 1978. godine (dokumentacija CANU).
M. Dimitrijević