Gradine u centralnoj regiji. Prema publikovanoj arheološkoj literaturi oko pedeset praistorijskih gradina nalazi se u oblasti koja obuhvata šire područje Skadarskog basena, Zetsko-bjelopavlićku ravnicu sa zaleđem, Nikšićku župu, te grebene i kraški plato zapadne Crne Gore, mada njena bogata toponimija ukazuje na veći broj. Većina registrovanih lokaliteta je arheološki rekognoscirana, a svega nekoliko je arheološki istraživano. Počevši od hotskog rukavca na sjeveru Skadarskog jezera i na rubnim uzvišenjima Zetske ravnice, kao i u zaleđu, nalazi se niz gradina od kojih je tek nekoliko arheološki ispitivano: → Samobor, → Đuteza, → Medun i → Oblun. Samobor se nalazi na istoimenom brijegu sa sjeverne strane Skadarskog jezera iznad Humskog blata (kasni eneolit, → bronzano doba, mlađe → gvozdeno doba, antički period, kasnoantički period), Đuteza je na istoimenom manjem brdu iznad Dinoškog polja (bronzano doba, gvozdeno doba, kasna antika – rani srednji vijek), Medun je na grebenu između istoimenog polja i prevoja na predgorju Kuči (bronzano doba, gvozdeno doba), a Oblun na istoimenom brdu između Gornjeg Malog blata i Vukovačkog polja (gvozdeno doba, srednji vijek). Rekognosciranjem je prepoznata i → Stara gradina na uzvišenju iznad kanjona Morače sjeverno od Zlatice (bronzano doba, gvozdeno doba). Iznad ušća Zete u Moraču registrovani su praistorijski gradinski lokaliteti, Jažjak na uzvišenju sjeverno od ušća (bronzano doba), Kabilje (Kablja) sjeverozapadno od ušća Zete u Moraču (bronzano doba), Međeđa glava na uzvišenju iznad polja Stroganice sjeverno od ušća Zete u Moraču (bronzano doba), Trijebač (bronzano doba), Gradina Vukos sjeveroistočno od Ćemovskog polja. U oblasti basena Skadarskog jezera, na njegovim obodnim brdima i predgorjima, kao i u predjelima Zetsko-bjelopavlićke ravnice, postoji niz gradinskih lokaliteta čiji karakter nije dovoljno proučen: Burg ili Burak na istoimenom humu u Zetskoj ravnici sjeverno od Skadarskog jezera iznad Hotskog polja, Đuteza na istoimenom brijegu iznad Humskog blata (gvozdeno doba), Gradac u Loparima u istočnim Kučima, Gradina u Fundini na Stražnici u istočnim Kučima, Hum na istoimenom brdu iznad Humskog blata (gvozdeno doba), Jakope na brdu Doljec iznad riječice Urelje u → Vuksanlekićima, Prifta ili Kodra Prifti iznad kanjona rijeke Cijevne ispod planine Suka. Na području Podgorice neistražen je sistem suvomeđina i gomila na Malom brdu iznad → Momišića, gdje je svojevremeno nađena → nekropola mlađeg gvozdenog doba. Nekoliko kamenih → tumula ukazuje na naseljenost brda Planinica iznad Cijevne tokom praistorije. Na postojanje nekoliko praistorijskih gradina sjeverozapadno od Podgorice na području Spuža ukazuje toponimija, sa indicijama na gradinu u Martinićima (→ Martinićka gradina). Rekognosciranjem područja opštine Danilovgrad svojevremeno je konstatovano postojanje dvadeset i četiri gradine oko Bjelopavlićke ravnice i rijeke Zete (→ Bjelopavlići), od kojih su posebno izdvojene Zavala u Risojevićima, i gradina Kućišta Vujovića u ataru sela Mosora, obje iznad doline Zete. Ovdje treba ubrojati još i Gradac u Risojevićima, Gradac u Vučici i Gradinu u Ržištima. Na području kraškog platoa zapadne Crne Gore najpoznatije gradine su nađene na lokalitetima Kulina u Zavrhu između Krupačkog jezera i rijeke Zete kod Nikšića (bronzano doba), → Budetina gradina u oblasti Banjana kod Nikšića (gvozdeno doba), → Grdova gradina (bronzano doba) i → Gradac u Petrovićima (kasno bronzano doba ili rano gvozdeno doba) u blizini poznate okapine praistorijskog lokaliteta → Crvena stijena kod državne granice i iznad rijeke Trebišnjice, odnosno Bilećkog jezera.
Literatura: Đ. Basler, „Dvije praistorijske gradine u Petrovićima”, Starine Crne Gore, II, 1964, 47–52; Д. Гарашанин, М. Гарашанин, „Црна Гора у праисторијско доба”, Историја Црне Горе: Oд најстаријих времена до краја XII вијека, I, Титоград, 1967, 37–88; Д. Гарашанин, М. Гарашанин, „Црна Гора у освит писане историје”, Историја Црне Горе: Oд најстаријих времена до краја XII вијека, I, Титоград, 1967, 89–142; П. Мијовић, М. Ковачевић, Градови и утврђења у Црној Гори, Београд–Улцињ, 1975; Š. Batović, „Kasno brončano doba na istočnom jadranskom primorju”, Praistorija jugoslovenskih zemalja IV, Bronzano doba, Sarajevo, 1983, 271–373; B. Čović, „Regionalne grupe ranog bronzanog doba”, Praistorija jugoslovenskih zemalja IV, Bronzano doba, Sarajevo, 1983, 99–190; O. Velimirović-Žižić, „Opština Danilovgrad, Rekognosciranje”, Arheološki pregled, 26, 1985, 1986, 198–200; O. Velimirović-Žižić, „Ostaci fortifikacione arhitekture na gradini Đuteza u Dinošima kod Titograda”, Materijali, XXII, 1986, 80–87; М. Живковић, „Случајни налази из околине Подгорице”, Гласник Српског археолошког друштва, 12, 1996, 153–161; U. Bugaj, P. Lutovac, et al., „Relics of masonary structures on Đuteza Hill”, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, 34, 2013, 149–165; М. Димитријевић, Утврђена хеленизована насеља на југоисточном Јадрану од 4. века старе ере до римских освајања – аспекти друштвених и економских промена у палеобалканским заједницама, докторска дисертација, Универзитет у Београду, Филозофски факултет, Београд, 2016; J. Radović, Arheologija u Crnoj Gori, Bibliografija, Podgorica, 2017; P. Lutovac, „Samobor na Skadarskom jezeru”, Glasnik Narodnog muzeja Crne Gore, XVI, 2020, 231–257; M. Cerović, „Arheološka istraživanja jednobrodne crkve sa apsidom i krstionicom na sjevernom kompartimentu naosa na gradini u Đutezi, naselje Dinoša, Glavni grad Podgorica”, Komuna, 35, 2020, 970–971; M. Живановић, „Археолошке биљешке из Медуна”, Nova antička Duklja, XII, 2021, 95–104.
M. Dimitrijević