Srednjoškolsko obrazovanje, srednji nivo obrazovnog sistema – između opšteobrazovne osnovne škole i visokog obrazovanja. Razlikuju se dva tipa srednjoškolskog obrazovanja: gimnazijsko i srednje stručno. Gimnazija je opšteobrazovna srednja škola čiji je osnovni zadatak priprema učenika za nastavak školovanja u visokom obrazovanju. Današnja gimnazija ima prethodnice u dva tipa škola. Klasična gimnazija po postanku je najstarija, a nastala je na osnovama tzv. latinske škole, u kojoj su učenici izučavali sedam slobodnih vještina („septem artes liberales”), podijeljenih u „trivium” (gramatika, retorika i dijalektika) i „quadrivium” (aritmetika, geometrija, astronomija i teorija muzike). U toj školi izučavan je klasični latinski jezik. Realna gimnazija ili tzv. realka nastala je zahvaljujući napretku prirodnih nauka i industrije na prelazu iz XVIII u XIX vijek. Učenici su u njoj izučavali više disciplina – prirodne nauke, tehniku, moderne strane jezike, geografiju, istoriju, ekonomiju i dr. Oba tipa gimnazije doživjela su znatne promjene, naročito nakon Drugog svjetskog rata. Jedna od tih promjena na južnoslovenskom području bila je ta da je gimnazija skraćena na četiri viša razreda (što odgovara današnjoj gimnaziji), a niži razredi gimnazije priključeni su osnovnoj školi (odgovara današnjim starijim razredima osnovne škole). Prvom gimnazijom na teritoriji današnje Crne Gore smatra se Gramatikalna škola, osnovana u Kotoru 1326. godine. U istom gradu 1864. osnovana je Klasična gimnazija (→ Gimnazija, Kotor), koja je počela sa radom 1865. godine. Posredovanjem → Stefana Mitrova Ljubiše, poslanika Boke u bečkom Carevinskom vijeću, nastava je prvih godina izvođena na narodnom jeziku. Ljubišino ime Gimnazija je nosila od osnivanja do 1974, kada je integrisana u Školski centar. Na ostalom dijelu današnje teritorije Crne Gore (tzv. staroj državi Crnoj Gori) razvoj školstva intenzivniji je u XIX vijeku, periodu koji je obilježen vladavinom Petrovića. Prva gimnazija na toj teritoriji osnovana je na Cetinju 1880, a njen naziv bio je Knjaževska državna gimnazija (→ Gimnazija, Cetinje). Godinu dana kasnije usvojen je nastavni plan. Otvaranje te škole iniciralo je donošenje prvog zakonskog akta (1833) – Zakona o gimnazijama za Knjaževinu Crnu Goru (→ Srednjoškolsko zakonodavstvo). Deceniju nakon osnivanja Gimnazije na Cetinju donesen je Zakon o ustrojstvu gimnazija u Knjaževini Crnoj Gori. Osim pomenutih gimnazija, prije Prvog svjetskog rata u Crnoj Gori osnovane su i gimnazije u Pljevljima (→ Gimnazija „Tanasije Pejatović”, Pljevlja) (1901), Podgorici (→ Gimnazija „Slobodan Škerović”, Podgorica) (1907), Nikšiću (→ Gimnazija „Stojan Cerović”, Nikšić) (1913) i Beranama (→ Gimnazija „Panto Mališić”, Berane) (1913). Ženska gimnazija na Cetinju počela je sa radom šk. 1922/23. god., pa je šk. 1925/26. god. integrisana i učenice su nastavile obrazovanje u zajedničkoj Gimnaziji na Cetinju. U Kraljevini Jugoslaviji prvi zakon o srednjim školama – Zakon o narodnim školama u Kraljevini Jugoslaviji, donesen je 1929. godine. Tim aktom gimnazija je definisana kao opšteobrazovna srednja škola, koja može biti organizovana kao muška, ženska i mješovita, a može biti osnovana kao državna (finansirana iz državnog budžeta) ili samoupravna (u finansiranju učestvuju i građani). U periodu između dva svjetska rata osnovane su gimnazije u Baru (→ Gimnazija „Niko Rolović”, Bar) (1920), Bijelom Polju (→ Gimnazija „Miloje Dobrašinović”, Bijelo Polje) (1926), Danilovgradu (→ Gimnazija „Petar I Petrović Njegoš”, Danilovgrad), Kolašinu (→ Srednja mješovita škola „Braća Selić”, Kolašin), Ulcinju (→ Srednja mješovita škola „Bratstvo-jedinstvo”, Ulcinj) i Herceg Novom (→ Srednja mješovita škola „Ivan Goran Kovačić”, Herceg Novi). Nakon Drugog svjetskog rata ustavnim normama iz 1946. propisan je državni karakter škola u FNRJ. Poslije Drugog svjetskog rata osnovane su gimnazije u Andrijevici (→ Srednja mješovita škola, Andrijevica), Budvi (→ Srednja mješovita škola „Danilo Kiš”, Budva), Mojkovcu (→ Srednja mješovita škola „Vuksan Đukić”, Mojkovac), Plavu (→ Srednja mješovita škola „Bećo Bašić”, Plav), Plužinama (→ Obrazovni centar, Plužine), Rožajama (→ Gimnazija „30. septembar”, Rožaje), Tuzima (→ Srednja mješovita škola „25. maj”, Tuzi) i Žabljaku (→ Srednja mješovita škola „17. septembar”, Žabljak). Gimnazijski nastavni plan iz poratnog perioda bio je preopterećen brojem predmeta i količinom sadržaja, pa je 1966. došlo do podjele gimnazije na društveno-jezičku i prirodno-matematičku. Ustavne norme (SFRJ) iz 1974. dovele su do reforme obrazovanja, kojom je definisano srednje usmjereno obrazovanje. Taj tip obrazovanja imao je dvodjelnu strukturu, pa su prve dvije godine obuhvatile zajedničke osnove, a dvije završne godine podrazumijevale su usmjerenja. Već osamdesetih godina XX vijeka postale su jasne manjkavosti tog obrazovnog sistema, pa se ponovo uvode dva gimnazijska formata: društveno-jezički i prirodno-matematički. Srednje škole negimnazijskog tipa usmjerene su prema konkretnim oblastima i ne teže opštem obrazovnom korpusu. Nakon njihovog završetka moguće je nastaviti školovanje u visokom obrazovanju. Na području današnje Crne Gore, isto kao i kod gimnazija, prve srednje škole negimnazijskog tipa radile su na teritoriji Boke. Već u XVI i XVII vijeku u Boki je radilo nekoliko privatnih pomorskih škola, da bi 1849. bila osnovana prva državna pomorska škola u Kotoru (→ Srednja pomorska škola, Kotor). U ostalom dijelu Crne Gore prva srednja stručna škola osnovana je na Cetinju 1869, a njeno ime bilo je Bogoslovija (→ Bogoslovija Svetog Petra Cetinjskog, Cetinje). Ta škola privremeno je otvorena 1863, ali je došlo do prekida u radu sve do 1869. godine. Bogoslovija je obrazovala sveštenike i učitelje u istom licu. Godine 1869. otvoren je i → Djevojački institut, ustanova nastala pod pokroviteljstvom ruske carice Marije Aleksandrovne, namijenjena vaspitanju ženske omladine. Na Cetinju je 1896. formirana podoficirska škola, a 1911. vojna gimnazija. U Danilovgradu je 1875. otvorena Knjaževska zemljodelska škola, koja je 1893. premještena u Podgoricu, gdje je radila do 1898. godine. Takođe, otvorena je i prva zanatska škola za knjigovesce na Cetinju 1904. godine. Tu školu otvorio je i tri godine finansirao Maksimilijan Karlovič fon Mek, sekretar pri ruskom poslanstvu na Cetinju. Škola je kasnije prešla pod kontrolu opštine. Ako se ima na umu da ni školska mreža za osnovno obrazovanje nije bila dovoljno razvijena u tom periodu, ne iznenađuje da početak XX vijeka nije donio otvaranje novih srednjih škola, izuzimajući prethodno navedene gimnazije. Zanatsko-trgovačke škole nastale su zbog potrebe za odgovarajućim kadrom – mahom su se počele otvarati dvadesetih godina XX vijeka i u početku su radile kao večernje škole. U Podgorici je 1923. otvorena trgovačka škola, koja je do 1927. godine bila dvogodišnja, a tada je transformisana u Trgovačku akademiju (→ Srednja ekonomska škola „Mirko Vešović”, Podgorica) u četvorogodišnjem trajanju. Školske 1930/31. god. zanatsko-trgovačkih škola na području Crne Gore bilo je sedam. Zanatski odsjeci bili su: automehaničarski, elektrotehnički i građevinski. Osim tih škola, namijenjenih muškoj omladini, od 1920. počinju da rade i ženske zanatske škole – domaćičke, ćilimarske, pletarske, kursevi šivenja i dr. Poljoprivredna škola osnovana je u Baru 1933, a u tom periodu otvaraju se i prve građanske škole – prvo na teritoriji Boke. Osnovna obilježja srednjoškolskog obrazovanja prije Drugog svjetskog rata jesu nekontinuiran rad škola, napuštanje školovanja prije završetka škole, kao i ograničeni kapaciteti ustanova. Ipak, bilo je napretka u razvoju tog školskog segmenta. Poslije Drugog svjetskog rata došlo je do krupnih promjena u privredi, do industrijalizacije i potrebe za školovanim stručnim licima. Te pojave snažno su uticale upravo na srednje obrazovanje u Crnoj Gori, jer je bilo očekivano da ono prati krupne promjene u privredi. Ilustracije radi, veličina promjena u privredi može se jasno sagledati iz sljedećeg odnosa: manje od 2.000 zaposlenih bilo je u privredi 1947, a dvadeset godina kasnije bilo ih je malo manje od 60.000. Rastao je broj zaposlenih, ali rasle su i potrebe za različitim obrazovnim profilima. Školske 1949/50. god. radilo je 18 škola učenika u privredi. Povezivanjem srednjih stručnih škola i škola za kvalifikovane radnike nastajali su školski centri. Školske 1967/68. god. postojali su centri: Poljoprivredni školski centar u Baru (→ Srednja stručna škola, Bar), Trgovinsko-ugostiteljski školski centar – Titograd (→ Škola za srednje i više stručno obrazovanje „Sergije Stanić”, Podgorica), Školski centar za obrazovanje kadrova u privredi – Titograd, Građevinski školski centar – Titograd (→ Srednja građevinsko-geodetska škola „Inženjer Marko Radević”, Podgorica), Školski centar na Cetinju (→ Srednja stručna škola, Cetinje), Školski centar Željezare „Boris Kidrič” u Nikšiću (→ Srednja stručna škola, Nikšić), Školski centar u Ivangradu (→ Srednja stručna škola „Vukadin Vukadinović”, Berane) i Centar za obrazovanje radnika – Mojkovac. U periodu nakon Drugog svjetskog rata radile su i dvije umjetničke škole: Škola za primijenjenu umjetnost (Cetinje 1946/47; Herceg Novi 1948) i Muzička škola (Cetinje 1947–1951). Muzička škola 1951. privremeno je preseljena u Kotor, gdje je radila do 1957, kada je konačno preseljena u Podgoricu. Reforma školskog sistema u SFRJ iz školske 1976/77. god. podrazumijevala je realizaciju usmjerenog srednjeg obrazovanja. Nakon dva razreda učenici su mogli da se opredijele za nastavak u jednogodišnjem (III stepen) ili dvogodišnjem (IV stepen) trajanju. Reforma nije dala očekivane rezultate, pa se od nje odustalo i vraćen je prethodno provjereni program srednjeg stručnog obrazovanja. Školske 2023/24. god. u Crnoj Gori radilo je 55 državnih srednjih stručnih škola, jedna privatna i jedna državno-privatna škola → Umjetnička škola osnovnog i srednjeg muzičkog obrazovanja za talente „Andre Navara”. Osim toga, postoje i tri državna resursna centra.