Gimnazija, Kotor, javna ustanova za obavljanje djelatnosti srednjeg opšteg obrazovanja čiji je istorijat vezan za građansku srednju školu u XIII vijeku u Kotoru (Gramatikalna škola), u kojoj su se izučavale gramatika, logika i retorika i koja je pružala mogućnost nastavka obrazovanja na univerzitetu. Prvi nastavnici bili su notari. U periodu mletačke uprave nastavnici su bili i sveštenici, koji su istovremeno predavali u privatnim crkvenim školama. Prema podatku iz 1429, mletačke vlasti plaćale su upravitelja i nastavnika srednje škole (rang niže gimnazije) → Dominika Klisanija. Nastavnici su imali status državnih službenika, a biralo ih je i postavljalo Veliko i Malo vijeće grada Kotora. U početku su većinom bili stranci, ali vremenom su se birali i iz redova domicilnog stanovništva. Iako su se gradske vlasti vjekovima trudile da se u Kotoru otvori kolegij („collegio o seminario”) za obrazovanje omladine u domenu teoloških i svjetovnih nauka, tek za vrijeme francuske uprave u Boki poboljšalo se stanje u javnom obrazovanju. U Ilirskoj provinciji propisima iz 1810. bilo je predviđeno osnivanje 25 gimnazija (uz ostale škole), među kojima i gimnazije u Kotoru. Uslov je bio postavljenje tri profesora i direktora. Prema Pravilniku glavnog školskog nadzornika za Iliriju izučavali su se predmeti: francuska ili italijanska gramatika, latinska gramatika, povijest, zemljopis, retorika, logika, matematika i fizika. Uz opštu istoriju izučavala se i nacionalna istorija, a vjeronauku je predavao svjetovni učitelj. Nastavnike je plaćala država, a školski prostor trebalo je da obezbijedi grad Kotor. U prepisci poddelegata sa opštinskim vlastima stoji da je početkom 1812. godine škola prestala sa radom. Druga austrijska uprava u Boki intenzivirala je rad na razvoju obrazovanja, ali primat su dali osnovnim i stručnim školama. Tek polovinom XIX vijeka otvorene su klasične i realne gimnazije u Dalmaciji. Bokelji su od austrijskih vlasti tražili osnivanje gimnazije za Kotorski okrug. Tek 1864, kada je Vijeće Državnog ministarstva u Beču uputilo molbu caru Franju Josipu I, dobijena je njegova saglasnost za otvaranje Realne gimnazije u Kotoru, sa četiri razreda (niža gimnazija). Uslov je bio da austrijska vlada plaća nastavnike (dva za matematiku i prirodne nauke, po jednog za crtanje i za vjeronauku – za obje vjere), a ostale troškove (prostor, održavanje, učila i dr.) trebalo je da snosi kotorska opština, sa drugim opštinama Okruga. Niža realna gimnazija morala je da ima kvalifikovani nastavni kadar sa poznavanjem i ilirskog (slovenskog) i italijanskog jezika. Zvanično je počela sa radom početkom 1865. godine. Nastava se odvijala na slovenskom jeziku (za razliku od drugih gimnazija u Dalmaciji), a upisano je 15 učenika. Direktor je bio Frano Koludrović. Godine 1865. pripojena joj je Nautička škola. Od 1869. školstvo je bilo u nadležnosti Pokrajinskog školskog vijeća u Zadru. Školske 1872/73. god, otvaranjem petog razreda, prerasla je u Veliki i Realni Gimnazij u Kotoru. Do šk. 1875/76. god. sukcesivno su se otvarali viši razredi. Privremeni upravitelj bio je → Luko Zore. Štampan je i prvi izvještaj o radu. Od šk. 1873/74. god. bio je dozvoljen upis djevojčicama sa statusom privatnih učenica. Godine 1875. car Franjo Josip I posjetio je Gimnaziju i nakon toga je donio odluku da od 1877. država u potpunosti preuzme njeno izdržavanje. Po naredbi Ministarstva iz Beča 1880. ona se iz realne transformisala u klasičnu gimnaziju. Školske 1887/88. god. nadležne vlasti donijele su odluku o ukidanju viših razreda. Uprkos protestu Bokelja do šk. 1890/91. god. bila su ukinuta sva četiri viša razreda. Naredne godine ponovo je otvoren peti razred, a šk. 1894/95. god. Gimnazija je imala svih osam razreda i polagao se ispit zrelosti. Od šk. 1902/03. god. ustanova je nosila naziv Carsko-kraljevska Velika gimnazija. Ministarstvo je 1910. odobrilo da učenice prisustvuju javnoj nastavi, ali bez aktivnog učešća (hospitantkinje). Izbijanjem Prvog svjetskog rata prekinut je redovan rad škole, za razliku od drugih gimnazija u Dalmaciji. Sjedište se 1914. preselilo u Dubrovnik, pa u Split, a potom u Zadar. Na osnovu naredbe Pokrajinskog školskog vijeća šk. 1917/18. god. bili su otvoreni svi razredi osim osmog. Nakon kratkog prekida nastava je obnovljena 1919. u Državi SHS. Nadležno je bilo Ministarstvo prosvete u Beogradu i posebno Odjeljenje za srednjoškolsku nastavu, a kasnije Prosvjetno odjeljenje za Zetsku oblast. Od šk. 1924/25. god. postepeno se prelazilo sa klasičnog programa na program realnih gimnazija. Ministarstvo je naložilo ukidanje Velike gimnazije u Kotoru i povratak na Nižu gimnaziju šk. 1927/28. god., što je spriječeno nakon protesta građana. U aprilu 1941. obustavljena je nastava, a italijanska vojska, tajna policija i karabinjeri zaposjeli su školsku zgradu. Rad škole nastavljen je u maju 1941. godine i polagao se i završni ispit, ali su otpušteni nastavnici koji nisu rođeni u Boki. Zamijenili su ih nastavnici Italijani i nastavni program usklađen je sa italijanskim obrazovanjem. Školske 1942/43. god. postojale su Realna gimnazija u Kotoru i Italijanska gimnazija (u naselju Muo). Zbog malog odziva đaka nisu otvoreni prvi i drugi razred. Od septembra 1943. Kotor je bio pod njemačkom okupacijom i Gimnazija je počela da radi, ali sa prekidima. Nakon oslobođenja CASNO je naredio otvaranje gimnazija u nekoliko gradova u Crnoj Gori, uključujući i Kotor. Naziv je bio – Viša realna gimnazija, imala je osam razreda i sve do 1957. tako je ostalo (nekoliko godina postojala su i odjeljenja sa klasičnom nastavom). Od 1957, u skladu sa reformom obrazovanja, od nižih razreda gimnazije formirani su viši razredi u osnovnoj školi. Od šk. 1958/59. god. Gimnazija je imala četiri (viša) razreda (od prvog do četvrtog). Prema Zakonu o gimnaziji iz 1959. podijeljena je na dva smjera: društveno-jezički i prirodno-matematički. Na proslavi stogodišnjice osnivanja šk. 1964/65. god. dobila je novi naziv – Gimnazija „Stefan Mitrov Ljubiša”. Po školskom zakonu iz 1974. ušla je u sastav Školskog centra Kotor, kao sastavna jedinica. Novom reformom srednjih škola 1991. formirana su četiri odjeljenja prvog razreda opšteg smjera Gimnazije. Godine 1992. Školski centar je transformisan u Srednju školu Kotor. Od 2003. godine Gimnazija Kotor jeste samostalna školska ustanova. Obrazovni program obuhvata usmjerenja: specijalističko odjeljenje matematičke gimnazije, specijalističko odjeljenje filološke gimnazije, zdravstveno-laboratorijski sanitarni tehničar, opšta gimnazija, zdravstveni tehničar, ekonomski tehničar. Škola je dobitnik → Nagrade „Oktoih” (1986). Školske 2023/24. god. upisano je 520 učenika.