Antički kultovi, predstavljaju skup religioznih pobožnih praksi koje su povezane sa poštovanjem određenih božanstava u antici. Na prostoru Crne Gore prisustvo određenih grčko-rimskih i orijentalnih božanstava može se pratiti od V v. p. n. e. do IV vijeka. Ovo razdoblje se može podijeliti na dva perioda, predrimski i rimski. Kultovima kod nas, prvenstveno kroz proučavanje latinskih natpisa, bavio se veći broj erudita i istraživača, među kojima i barski nadbiskup i književnik Andrija Zmajević u XVII vijeku (→ Putopisci i istraživači). Prvo sistematsko prikupljanje natpisa sa ovog prostora vezuje se za Oto Blaua kada je 1866. dostavio Teodoru Momzenu prepise rimskih natpisa sa → Komina. Prvu sveobuhvatniju studiju predstavlja doktorski rad Rastislava Marića iz 30-ih godina XX vijeka, koji se bavi ovom tematikom. O postojanju kultova u predrimsko doba, kada su na ovom prostoru živjeli pripadnici različitih ilirskih plemena, postoji jako malo podataka. Jedina saznanja o ilirskom božanstvu koja su potvrđena na području Crne Gore vezana su za → Medaura. Pored lokalnih, Iliri su adoptirali i izrazito grčke kultove, gdje se zapaža znatna prisutnost popularnih božanstava, poput → Amora, → Artemide, → Atene, → Dionisa i → Herakla. O hramovima i kultnim mjestima iz predrimskog perioda, svjedoče nalazi koji upućuju na njihovo postojanje ili pretpostavke, poput hrama posvećenog Medauru na Gradini u → Risnu. U rimsko doba dolazi do širenja kultova kako rimsko-grčkih tako i istočnjačkih božanstava. Nalazi iz ovog perioda upućuju na ujednačenu zastupljenost kultova u južnom, centralnom i sjevernom dijelu Crne Gore. Najprisutniji su spomenici posvećeni → Jupiteru i → Silvanu, ali se može zapaziti i poštovanje carskog kulta. Pored prednjeg, konstatuje se i prisustvo božanstava poput → Serapisa i Izide, → Venere i → Neptuna. Pojedina božanstva bila su aktuelna kako u predrimsko tako i u rimsko doba, poput Dionisa, Herakla (Herkula) ili Amora. U rimsko doba dolazi do formiranja urbanih centara u kojima se nalaze ostaci hramova, poput onih u Duklji i Risnu.
Literatura: A. Cermanović-Kuzmanović, D. Srejović, „Rezultati novih arheoloških istraživanja u jugoistočnom delu rimske provincije Dalmacije”, Materijali IV, VII Kongres arheologa Jugoslavije, Herceg Novi, 1966, Beograd–Titograd, 1967, 21; Д. Гарашанин, М. Гарашанин, „Црна Гора у доба Римског царства”, Историја Црне Горе, I, Титоград, 1967, 130–132; J. Martinović, Antički natpisi u Crnoj Gori, Podgorica, 2011; D. Gazivoda, Antički kultovi na tlu Crne Gore, Podgorica, 2023.
D. Gazivoda, Č. Marković