Kameni tumul u blizini Brajića, Budva
Tumuli u južnoj regiji (jadransko priobalje do razvođa planinskog vijenca Orjen–Lovćen–Sutorman–Rumija). U ovoj regiji Crne Gore najstariji → tumuli se javljaju krajem → bakarnog doba, odnosno početkom ranog → bronzanog doba (III milenijum p. n. e.). Kao jedini oblik praistorijskih grobnica, oni traju sve do romanizacije (I v.). Grupisani su u skladu sa geografskim pogodnostima, budući da se većina nalazi u ravnicama ili na obroncima Rumije, Lovćena i Orjena. Često dominiraju na istaknutim mjestima, bilo kao usamljena uzvišenja, bilo u nizovima koje čine međusobno udaljene humke. Najčešće, tumuli su oblikovani nanošenjem kamena, mada u ravnicama ima i onih koji su nasuti zemljom. U prosjeku, prečnik većine humki varira između 5 m i 20 m, ali postoje i one promjera od nekoliko desetina metara. Kod tumula nasutih zemljom, koji su većih razmjera, često je prisutan i plašt – površinski sloj sitnog kamena pokriven humusom. Arheološka istraživanja, kao i evidencija oštećenih ili opljačkanih tumula pokazuju da se u njihovim središtima nalaze kovčezi, odnosno ciste, sklopljene od masivnih kamenih ploča, u kojima su pokojnici inhumirani sa pogrebnim darovima (→ Inhumacija). U cistama iz bakarnog i bronzanog doba preminuli su položeni na lijevi ili desni bok, u zgrčenom položaju, a u tumulima nasutim tokom → gvozdenog doba, sahranjeni su na leđima – u opruženom stavu. Najstariji tumuli istraženi su u Tivatskom polju (→ Mala gruda, → Velika gruda) i u okolini Sutomora, → Mogila na Rake. To su zemljane humke, sa promjerom većim od 20 m, u čijim su središtima sahranjeni pokojnici položeni u ciste. U tumulu Mala gruda, pored zgrčenog skeleta, nađeni su bojna sjekira od elektruma, zlatna aplikacija za njenu dršku, zlatni bodež, pet zlatnih privjesaka i dvije bogato rezbarene keramičke posude, dok su u etažnoj cisti tumula Velika gruda, pokojniku priloženi: sjekira i dva sječiva od bronze, osam privjesaka od zlata i raskošno ukrašena keramička zdjela – što obje humke svrstava u red tzv. kneževskih tumula. Sva tri tumula, na osnovu grnčarije dekorisane u stilu tzv. jadranskog tipa ljubljanske kulture, opredijeljena su u kraj bakarnog i početak ranog bronzanog doba – odnosno u period složenih etno-kulturnih prožimanja, koja su se, tokom III milenijuma p. n. e., odvijala među žiteljima istočnih obala Jadranskog mora, Egeje i njihovih savremenika u zaleđu Balkanskog poluostrva. Tumuli iz bronzanog i starijeg gvozdenog doba (III–I milenijum p. n. e.) nasuti su kamenom, odnosno mješavinom zemlje i kamena, sa perifernim vijencem, tako da im prečnik varira između 15 m i 25 m. Nije rijetkost da su u tom periodu stariji tumuli korišćeni za sahranjivanje (Velika gruda). Inhumacija pokojnika u cistama ili ukopanim grobnim konstrukcijama od naređanog kamena dominiraju kao vodeći oblik sahranjivanja. Na hronologiju grobova i etno-kulturnu pripadnost pokojnika iz tumula, nastalih tokom bronzanog i gvozdenog doba, upućuju fragmenti tzv. gradinske grnčarije i rijetki ukrasi liveni u bronzi. Stilske odlike tih nalaza otkrivaju da su južnu regiju Crne Gore, tokom bronzanog i gvozdenog doba, naseljavale zajednice uključene u nastanak i kasniju diferencijaciju više ilirskih plemena koja su naseljavala jugoistok jadranskog priobalja.
Literatura: I. Pušić, „Glogovik, Kuti, Herceg-Novi, Ilirska gomila”, Arheološki pregled, 4, 1962, 76–78; M. Parović-Pešikan, „Milovića gumna, Tivat – ilirske humke”, Arheološki pregled, 9, 1967, 32–33; M. Parović-Pešikan, „Milovića lokve, Tivat – ilirske humke”, Arheološki pregled, 9, 1967, 34–34; M. Parović-Pešikan, „Mala gruda, Tivat – Tumul ranog bronzanog doba”, Arheološki pregled, 13, 1971, 21–23; М. Паровић-Пешикан, В. Трбуховић, „Ископавања тумула раног бронзаног доба у Тивaтском пољу”, Старинар, XXII, 1971, 1974, 129–141; М. Паровић-Пешикан, „Археолошка истраживања у Боки Которској”, Старинар, XXVIII–XXIX, 19977–1978, 1979, 19–67; S. Dimitrijević, „Vučedolska kultura i vučedolski kulturni kompleks”, Praistorija jugoslavenskih zemalja III, Eneolitsko doba, Sarajevo, 1979, 267–342; S. Dimitrijević, „Problem eneolita na istočnoj jadranskoj obali”, Praistorija jugoslavenskih zemalja III, Eneolitsko doba, Sarajevo, 1979, 367–380; B. Govedarica, Rano bronzano doba na području istočnog Jadrana, Sarajevo, 1989; М. Лазић, Топографија и типологија праисторијских тумула у Србији и Црној Гори, Београд, 1989; P. Della Casa, Velika Gruda II, Die bronzezeitliche Nekropole Velika Gruda (Opš. Kotor, Montenegro), Bonn, 1996; P. Della Casa, „Linking anthropological and archaeological evidence: Notes on the demographic structure and social organization of the Bronze Age Necropolis Velika Gruda in Montenegro”, Arheološki Vestnik, 47, 1996, 135–143; M. Primas, Velika Gruda I. Hügelgräber des frühen 3. Jahrtausends v. Chr, Im Adriagebiet – Velika Gruda, Mala Gruda und ihr Kontext, Bonn, 1996; V. Varga, „Kompleks tumula Đevojačke grede”, Muzejske sveske, 1, 1996; I. Pušić, Pećina Vranjaj – praistorijsko stanište iznad Herceg-Novog, Podgorica, 1999; J. Martinović, M. Primas, „Arheološko istraživanje bronzanodobskog tumula ‛Velika Gruda’, Opština Kotor, Crna Gora”, Muzejske sveske, 4/5, 2000, 1–7; Č. Marković, Arheologija Crne Gore, Podgorica, 2006; M. Zagarčanin, „Mogila na Rake – Kneževski tumul iz ranog bronzanog doba”, Nova antička Duklja, VII, 2016, 7–20.
M. Lazić