Fondacije i zadužbine i školstvo u Crnoj Gori, organizacije bez članova, čiji su osnivači određenu imovinu namijenili za dobročiniteljska ostvarivanja opštekorisnih ciljeva i opšte dobrobiti.

Fondacije u Boki kotorskoj

Svoj status legalizovale su nakon dvadesetih godina XIX vijeka, u okviru obrazovnog sistema u Drugoj austrijskoj upravi. Fondaciju „Bošković–Đurović–Laketić” u Herceg Novom osnovali su: Jovan Bošković, Đuro Đurović i Jevrosima Laketić. Bošković (Smirna, Izmir) 1826. dio novca od nasljeđa (nekretnine) kapetana A. Jankovića opredijelio je za otvaranje škole u Herceg Novom. Prihod se uvećao zaostavštinom Đura Đurovića iz Trsta 1838, a činili su ga dvije kuće i magazin za školu. Obje fondacije spajaju se sa zaostavštinom Jevrosime Laketić iz Srbine 1847, koja je svoju kuću dala za školsku zgradu. Iz ostvarenih prihoda 1858. otvorena je Srpska pomorska zakladna škola u Herceg Novom – u Srbini, a radila je do 1914. godine. „Fondacija Pravoslavne crkvene obštine kotorske za srbsko-narodnu školu” u Kotoru pominje se 1854, kada je zahvaljujući prilozima (najveći udovice Martinovića) otvorena „Srpska narodna muška škola u Kotoru”. Od 1870. zaklada je radila pod nadzorom „Konzistorija Eparhije bokokotorske, dubrovačke i spičanske”, uz zakladu Lesa Pavkovića, od 1877. pod nazivom „Štednja Lesova”, za obrazovanje pravoslavnih srpskih mladića iz Poda. „Zaklada igumana Hrisantija Nikolajevića za nauk srbskih mladića iz Risna i Perasta” osnovana je 1878. godine, a od 1888. nosi naziv „Zaklada Manastira Banje”. „Fondacija Gerasima Petranovića za učenje zanata” osnovana je 1879, a njen rad odobren je 1898. godine. „Zaklada za Srpsku pravoslavnu žensku školu u Kotoru” osnovana je 1894, a „Episkopa Petranovića jubilarna Zaklada za siromašnu školsku djecu” 1898. godine. Kapetan Krile Matov Milinović 1864. ostavio je kuću u Svrčku Osnovnoj školi Morinj (→ Osnovna škola „Veljko Drobnjaković”, Risan, Kotor). „Zaklada boko-kotorska za pomaganje siromašnih i nadarenih učenika” u Realnoj i Velikoj gimnaziji u Kotoru (→ Gimnazija, Kotor) osnovana je 1876. na sjednici nastavničkog vijeća (predsjednik Augustin Dobrilović), a bila je aktivna do šk. 1940/41. godine. Od „Zaklade Pera Lukova Tripkovića” (umro 1888) trećina je bila za potrebe školstva u Dobroti. „Društvo za potpomaganje vrijednih siromašnih Bokeljskih učenika C. k. Nautičke škole u Kotoru” osnovano je 1901. godine (aktivno i 1929). Fondacija „Aleksandar Duković”, prema testamentu kćerke Elize Lombardić (Firenca), osnovana je 1909. za školovanje srpske omladine pravoslavne vjere, posebno u muzici i pjevanju u Herceg Novom. Vaso Ćuković (SAD) osnovao je 1922. „Fondaciju Lazara i Stane Ćuković” za izdržavanje i školovanje siromašne djece iz Risna. „Zadužbina Toma K. Popovića”, prema testamentu iz 1929. i 1930, bila je naminjenjena za diplomiranog učitelja muzike – da u srednjim školama podučava crkveno pojanje. „Zadužbina Nikole Zlokovića” jeste njegova kuća u Đenovićima, koja je 1925. namijenjena za osnovnu školu (radila je do 1979). Uprava Zetske banovine osnovala je 1937. „Đački fond Ivana Palandačića iz Luštice – Boka Kotorska” sredstvima Ivana Palandačića iz Risna (iznos 300.000 američkih dolara) i odredila je da se tim novcem stipendiraju učenici u srednjim, građanskim i višim državnim ili privatnim školama. „Zadužbina Nikole – Nika Džanjevića” iz Igala, prema testamentu iz 1979. i 1982, bila je namijenjena Gimnaziji „Ivan Goran Kovačić” u Herceg Novom (→ Srednja mješovita škola „Ivan Goran Kovačić”, Herceg Novi).

S. Pejović

Fondacije izvan Boke

Najraniji primjeri osnivanja fondacija i zadužbina radi pomoći obrazovnom sistemu na teritoriji današnje Crne Gore, vezuju se za osmanski period. Na području Crne Gore do 1878. na teritoriji oslobođenoj od Turaka vakufi su prelazili u državnu svojinu, kao dobra koja su ostajala bez svog vlasnika. Nakon 1878. pravni status vakufa mijenjao se shodno ugovorima i zakonskim rješenjima kojima su organizovani Islamska zajednica u Crnoj Gori i pitanje njene duhovne jurisdikcije. Pitanje formiranja zaklada (zadužbina) u Crnoj Gori definisano je Opštim imovinskim zakonikom za Knjaževinu Crnu Goru iz 1888. godine. Rad zadužbina konkretnije je definisan Ustavom iz 1905 godine (čl. 140). Ujedinjenjem i stvaranjem Kraljevine SHS 1918, pitanje zadužbina na teritoriji Crne Gore rješavalo se u okviru integralne politike novostvorene jugoslovenske države. Nakon 1945, zbog političkih prilika i zakonskih ograničenja, nije bilo primjera takvog vida filantropije u Crnoj Gori, a imovina prethodnih zadužbina nacionalizovana je. Prva dobrotvorna udruženja nakon Drugog svjetskog rata formirana su među crnogorskim iseljenicima. Poseban zakon o zadužbinama, fondacijama i fondovima donesen je 1985, čime su stvoreni pravni uslovi za obnovu filantropije u Crnoj Gori. Iz osmanskog perioda, s kraja XIX vijeka, potiče vakuf Asan-age Skejovića iz Bara, kojim je zavještao 37 korijena masline za finansiranje → mekteba (osnovnih škola) u tom gradu. Za istu namjenu Hadži Mahmut Vetić zavještao je 22, a Murteza-aga Mustafagić 89 korijena masline. Nikšićki trgovac Risto Radnić, sa svojom ženom Ljubicom, ostavio je 1905. kuću u centru grada za siromašne učenike nikšićke osnovne škole. Mileta Ćipović iz Danilovgrada testamentom je 1907. ostavio danilovgradskoj školi kuću i oko 15 rala zemlje (oko 27.000 m²). Đoko Vukmanović iz Podgorice testamentom je 1915. odredio da njegova imovina u Podgorici (Crmnica) bude upotrijebljena za školovanje djece iz Crmničke nahije, a svoju imovinu u Podgorici ostavio je za školovanje siromašnih učenika podgoričke gimnazije (→ Gimnazija „Slobodan Škerović”, Podgorica). Kapetan Krsto Lainović i njegova žena Mara, iz Podgorice, polovinu svoje imovine, koja se sastojala od dvije dvospratne kuće i dvije trgovačke radnje, ostavili su za školovanje mladih iz bratstva Lainović u inostranstvu. Sinovi Radovana Vuleva Markovića, komandira iz Pipera, prema testamentu svoga oca, 1911. formirali su „Zakladu komandira popa Radovana Markovića za školovanje njegovih unuka i potomstva po pravu najbliže svojte po muškoj liniji”. Za te namjene komandir Marković ostavio je kuću u Mirkovoj varoši u Podgorici. Patrijarh Gavrilo Dožić formirao je 1941. zadužbinu „Gavrileum”, iz koje je trebalo da se školuju djeca iz njegove porodice. Tomo Luketić iz Budve testamentom je 1924. ostavio svoju imovinu na doživotno korištenje svojoj ženi Stani, rođenoj Zenović, sa napomenom da nakon njene smrti ta imovina bude iskorištena za osnivanje zadužbine, koja će nositi ime „Zaklada Toma Mirova Luketića i njegove žene Stane, za obrazovanje djece iz Budve i Paštrovića Sv. Stefan”. Imovinu Laketića sačinjavali su stambeni objekti i zemljišne parcele u Budvi, na Sv. Stefanu i u Đenašima. Za fukcionisanje → medrese (srednje škole) u Bijelom Polju bila je zavještana polovina Hadži Hanumina vakufa. Prihod tog vakufa 1927. iznosio je 38.389 dinara. Medrese u Plavu i Gusinju takođe su imale svoje vakufe, a u Rožajama su dva mekteba imala vakufe. Vakufima (zadužbinama) upravljali su vakufski odbori. Barski nadbisdkup i dobrotvor Nikola Dobrečić (Bar, 1872 – Zagreb, 1955) 1930. otvorio je pri Nadbiskupiji zabavište, kome je darovao kuću i zemlju u Gretvi (Stari Bar). Zabavište je radilo do 1941, a u njemu je početkom tridesetih godina XX vijeka bilo oko 80 polaznika, sve tri vjeroispovijesti. Dobrečić je 1935. otvorio sjemenište u staroj zgradi Nadbiskupije na Gretvi, u kojem su do 1941. obrazovana 23 učenika. Nadbiskupija je učenicima obezbjeđivala besplatan smještaj i hranu. Proto Luka Jovićević (Ceklin, 1851 – Nikšić, 1929) testamentom je odredio da dio njegove kuće pripadne Gimnaziji u Nikšiću (→ Gimnazija „Stojan Cerović”, Nikšić), a drugi dio Crkvi Sv. Vasilija u Nikšiću. Međutim, dio testamenta koji se odnosio na poklon Gimnaziji nije ispoštovan. Podgorički trgovac Hadži Bogdan Čađenović, rodom iz Brskuta, i njegova supruga hadži Stefa, testamentom su 1930. formirali zadužbinu za školovanje djece iz bratstva Čađenović. Imovinu zadužbine činila je dvospratna kuća u centru Podgorice. Površina kuće bila je 226 m², a dvorišta 450 m². Stipendije su dodjeljivane za školovanje u srednjim školama i na fakultetima. Poseban uslov bio je da stipendisti nakon završetka školovanja rade u Crnoj Gori. Zgrada zadužbine oštećena je tokom bombardovanja Podgorice u Drugom svjetskom ratu. Obnovljena je nakon rata i kraće vrijeme davala je sredstva siromašnim đacima. Međutim, nova vlast (država) ubrzo je preuzela tu imovinu i njom je upravljao Odsjek za kulturu Opštine Podgorica. Zgrada je useljena, a prihodi od zgrade pripadali su državi. Srušena je 1969. i na njenom mjestu sagrađena je robna kuća „Beko”. Američko-crnogorsko kulturno-prosvjetno društvo „Lovćen” osnovano je 1971. u Mičigenu (SAD). Pravilnikom društva definisano je da ono okuplja crnogorske iseljenike i njihove prijatelje i da se bavi isključivo kulturno-prosvjetnim i dobrotvornim akcijama. Društvo je formiralo tri fonda: za razvoj i održavanje društva, za potrebe i održavanje škole i za dobrotvorne djelatnosti. Porodica Radulović iz Detroita poslala je 2.000 dolara 1982. → Osnovnoj školi „Bogdan Kotlica” u Krnjoj Jeli (opština Šavnik). Biznismen i humanista Hajriz Hačko Brčvak, rodom iz Bistrice (kod Bijelog Polja), koji više decenija radi u Njemačkoj, sa svojom porodicom osnovao je 2019. Humanitarni fond „Hemiias”. Početkom oktobra 2019. donirao je užinu (do kraja toga polugodišta) za 127 učenika → Osnovne škole „Vuk Karadžić” u Bistrici. Vrijednost donacije iznosila je 3.200 eura. Iste godine donirao je 2.000 eura za rekonstrukciju područnog odjeljenja u Dobrinju (Bijelo Polje) (→ Osnovna škola „Mladost”, Kanje, Bijelo Polje). Početkom septembra 2020. u vrijeme pandemije korona virusa Brčvak je donirao obrazovnom sistemu Crne Gore 140.000 zaštitnih maski (za svakog učenika i zaposlenog u prosvjeti). U znak sjećanja na svoju majku učiteljicu → Novku Ubović porodica Ubović donirala je novac za gradnju škole u Podgorici (u naselju Tološi). Prostorni kapacitet škole predviđen je za oko 1.200 učenika (15 matičnih učionica, pet predmetnih, pet specijalizovanih i jedna informatička učionica). Ukupna investicija iznosila je sedam miliona eura. Škola je počela sa radom početkom šk. 2022/23. god. i nosi ime → Osnovna škola „Novka Ubović”, Podgorica.

V. Konjević