Arhitektura vaspitno-obrazovnih ustanova, idejna arhitektonska rješenja predškolskih ustanova, osnovnih i srednjih škola. Prve ustanove na teritoriji današnje Crne Gore datiraju iz XIV vijeka (Kotor) i XIX vijeka (Cetinje), ali nisu imale namjenski građene objekte. Tek 1872. → Djevojački institut dobio je svoju zgradu, moderno zdanje svedene forme, sa prizemljem i spratom, bibliotekom i pratećim kabinetima. Planska izgradnja mreže gimnazijskih obrazovnih objekata na čitavoj teritoriji Crne Gore odvijala se između dva svjetska rata (Pljevlja, Danilovgrad, Podgorica, Berane, Cetinje, Bijelo Polje). Gradilo se prema tipiziranom programskom i arhitektonskom rješenju, što se najbolje vidi na objektima podgoričke (→ Gimnazija „Slobodan Škerović”, Podgorica) (1932) i cetinjske gimnazije (→ Gimnazija, Cetinje) (1935–1947), koje su projektovane prema „modernim principima”, pročišćenim jezikom akademizma. Impozantno zdanje podgoričke gimnazije, djelo arhitekte Fridriha Valente (1926), objekat razuđenog ali simetričnog volumena sa naglašenim centralnim korpusom, osim 26 učionica, pratećih kabineta i stana za direktora i služitelja, posjeduje i veliku svečanu dvoranu za preko 500 osoba. Objekat beranske gimnazije (→ Gimnazija „Panto Mališić”, Berane), arhitektice Anke Zečević, projektovan je u duhu „modernizovanog akademizma”, u vrlo sličnom volumetrijskom rješenju. Gradnja osmorazredne cetinjske gimnazije trebalo je da bude završena 1941, ali je objekat useljen tek 1947. godine. Osim velikog broja učionica i kabineta posjedovao je i svečanu salu, koja je istovremeno služila i kao gimnastička dvorana. U Nikšiću je 1957. izgrađen objekat → Gimnazije „Stojan Cerović”, projektanta arhitekte Đorđa Minjevića (I nagrada na konkursu 1955). Definisan je jasnim prostornim odnosima volumena – ulazne partije sa administracijom, fiskulturne sale i trakta sa učionicama i kabinetima. Danas je u njemu smještena → Osnovna škola „Olga Golović”. Novi objekat Gimnazije „Stojan Cerović” u Nikšiću, prvonagrađeni rad arhitekte Milete Bojovića na konkursu iz 1993, završen je 1996. godine. Prostorno-funkcionalni koncept, koji je predstavljao novinu u gradnji ovih objekata – holski sistem sa galerijama i poluotvorenom svečanom i fiskulturnom salom uz hol i izbor materijala i konstruktivnog rješenja, u konačnom je dao specifičan unutrašnji i spoljašnji ambijent i likovnost. Međuratni period obilježen je i izgradnjom velikog broja objekata osnovnih škola, posebno na sjeveru zemlje, gdje su potrebe bile veće. Projekte je, uglavnom, uradio arhitekta Petar Vukotić. U drugoj polovini XX vijeka realizovan je veliki broj objekata osnovnog obrazovanja sa većim arhitektonskim ambicijama i dometima. Objekat → Osnovne škole „Maksim Gorki” u Podgorici (1965), arhitekte Milana Popovića, karakteriše odmjerena i funkcionalna artikulacija volumena – korpus učionica i kabineta i hol dvoetažne visine povezani su natkrivenim trijemom sa fiskulturnom salom. Arhitekta Andrija Markuš projektovao je više osnovnih škola (u Nikšiću, 1972, Podgorici, 1975. i Baru, 1978), koristeći isto razuđeno funkcionalno i arhitektonsko rješenje, prilagođeno konkretnim lokacijskim uslovima. Posebnu pažnju posvetio je detaljima fasade, ulazne partije i same ograde dvorišta, što je najuočljivije na objektu → Osnovne škole „Sutjeska” u Podgorici. Objekat → Osnovne škole „Stefan Mitrov Ljubiša” u Budvi (1978), arhitekte Aleksandra Kekovića, odlikuje stilizovani arhitektonski jezik vremena u kome je projektovan. Od novijih objekata izdvajaju se osnovna i muzička škola u Bijelom Polju (→ Osnovna škola „Dušan Korać”, Bijelo Polje; → Škola za osnovno muzičko obrazovanje, Bijelo Polje), arhitekte Rifata Alihodžića (2010–2018, konkursno rješenje). Razigranošću gabarita i kolorita i formiranjem pasarele – „đačke ulice”, stvorena je autentična slika obrazovnog objekta u heterogenom urbanom tkivu. Realizovano prvonagrađeno rješenje → Osnovne škole „Novka Ubović” u Podgorici (2022) – arhitekata Dušana Đurovića, Ivana Jovićevića i Mine Gutović, stvara nove prostorne kvalitete specifičnim tretmanom fiskulturne sale i sportskog terena na njenom krovu. Predškolske ustanove gradile su se u drugoj polovini XX i početkom XXI vijeka. Svojom arhitekturom izdvaja se Dječji vrtić „Radost” u Nikšiću (→ Predškolska ustanova „Dragan Kovačević”, Nikšić), arhitekte Slobodana Vukajlovića (1971), nagrađen republičkom „Borbinom” nagradom. Objekat je kružnog oblika sa atrijumom, oko koga su radijalno organizovane prostorije za boravak. Forma je dodatno naglašena upotrebom boja. Arhitekta Pavle Popović 1977. realizovao je prvonagrađeno konkursno rješenje VJ „Sunce” u Nikšiću i dobio je republičku „Borbinu” nagradu. Objekat odlikuju raščlanjeni volumeni prostorija za boravak djece, sa kosim krovovima koji se završavaju lanternama. Od arhitektonskih rješenja nastalih u ovom vijeku, prostudiranim detaljima i koloritom, izdvaja se → Predškolska ustanova „Dušo Basekić” u Bijelom Polju, arhitekte Rifata Alihodžića (2011–2013), a onda i VJ „Simba” u Podgorici (→ Predškolska ustanova „Ljubica Popović”, Podgorica), prvonagrađeno rješenje – naglašenih volumena, povezanih kružnom ogradom, koja istovremeno obezbjeđuje zaštitu i intimnost korisnicima – arhitekata Nemanje Mitrovića, Đine Prnjat i Ane Raičević (2016).