Zavod za školstvo, organ državne uprave osnovan 2003. u Podgorici, uporedo sa intenziviranjem priprema za primjenu koncepta sveobuhvatne reforme obrazovnog sistema – započete 2000. godine. Ova institucija nastavlja tradiciju Zavoda za unapređivanje školstva NR Crne Gore, osnovanog 1955. u Titogradu, čiji su ključni zadaci bili da proučava školski sistem, usklađuje karakter škola sa društvenim i ekonomskim potrebama, proučava metode rada na spremanju novog nastavnog kadra, predlaže rješenja sa ciljem reforme školstva i sl. Prvi direktor Zavoda za unapređivanje školstva bio je → Andrija Lainović. Nad radom Zavoda nadzor je vršio Savjet za prosvjetu Crne Gore (→ Nacionalni savjet za obrazovanje), kao najviši društveni organ prosvjete. Institucija je dobila status upravne ustanove i nova ovlašćenja, što je uslovilo formiranje dvije organizacione jedinice: grupe za proučavanje školskih i prosvjetnih pitanja i grupe za prosvjetno-pedagošku službu. Godine 1960. donesen je Zakon o prosvetno-pedagoškoj službi, na osnovu kojeg su izvršene promjene u organizaciji Zavoda. Navedena služba je centralizovana, a savjetnici su obilazili srednje škole. Za osnovne škole formirano je pet organizacionih jedinica – raspoređenih regionalno: Cetinje, Titograd, Nikšić, Ivangrad, Pljevlja i (nešto kasnije) Bijelo Polje. Godine 1965. novim zakonskim rješenjem naziv isntitucije promijenjen je u – Republički zavod za unapređivanje školstva. Institucija je dobila nova ovlašćenja, veću samostalnost, ali i veću odgovornost. U svom sastavu Zavod je imao četiri organizacione jedinice: Odjeljenje za naučno-istraživački rad i razvoj sistema vaspitanja i obrazovanja, Odjeljenje za unapređivanje nastave i usavršavanje nastavnika, Odjeljenje za izdavanje udžbenika i udžbeničke literature i Službu za opšte poslove. Istovremeno, otvorena je mogućnost osnivanja opštinskih prosvjetno-pedagoških zavoda za dvije ili više opština. I jedni i drugi konstitušu se kao samostalne i samoupravne radne organizacije. Za svoj rad i zadovoljavajuće stanje u nastavnom i vaspitno-obrazovnom radu, Republički zavod za unapređivanje školstva 1979. dobio je → Nagradu „Oktoih”. Zakon o Zavodu, na osnovu koga je organizovan kao upravna organizacija, donesen je 1991. godine. Zakonom o prosvjetnoj inspekciji (1995) nadzor, savjetodavni rad u nastavi i drugi stručni poslovi prelaze u korpus poslova nadležnog ministarstva za poslove prosvjete i nauke, pa Republički zavod za unapređivanje školstva prestaje da postoji kao institucija, a njegove nadležnosti dijelom preuzimaju Ministarstvo prosvjete i nauke i novoformirani Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. Reformski procesi i neophodnost intenzivnog djelovanja na polju obrazovanja nametnuli su potrebu osnivanja zasebne institucije koja će se baviti prosvjetnim poslovima, pa je 2003. ponovo osnovan Zavod za školstvo. Aktom o osnivanju precizirane su njegove nadležnosti u prosvjetnoj djelatnosti, pa Zavod, kao vodeća institucija u obrazovanju, prati, analizira, unapređuje i evaluira reformske procese. Od osnivanja do danas poslovi koje ova organizacija vrši neznatno su su mijenjali – u skladu sa posljednjim uredbama o organizaciji i načinu rada državne uprave (2022), Zavod vrši poslove koji se odnose: na utvrđivanje i obezbjeđivanje kvaliteta obrazovno-vaspitnog rada u ustanovama i na razvojne, savjetodavne, istraživačke i stručne aktivnosti iz oblasti – predškolskog vaspitanja i obrazovanja, osnovnog vaspitanja i obrazovanja, srednjeg opšteg obrazovanja (gimnazija), opšteg obrazovanja u srednjim stručnim školama, vaspitanja i obrazovanja djece sa posebnim obrazovnim porebama, obrazovanja odraslih i vaspitanja u domovima učenika, i utvrđivanja kvaliteta realizacije standarda obrazovno-vaspitnog rada u ustanovama; na unapređivanje obrazovno-vaspitnog rada u ustanovama; na praćenje, analizu i razvoj obrazovnog sistema; na pripremu standarda za udžbenike i priručnike za predškolsko, osnovno, srednje obrazovanje i obrazovanje djece sa posebnim obrazovnim potrebama; na stučne aktivnosti u pripremi obrazovnih programa, kataloga i standarda znanja; na organizovanje stručnog usavršavanja i obezbjeđivanje kontinuiranog profesionalnog razvoja nastavnika i direktora; na predlaganje mjera za razvoj pojedinih nivoa obrazovanja, novih nastavnih tehnologija i mjera za njihovu primjenu; na organizaciju međunarodne saradnje i dr. Nakon osnivanja u Zavodu su formirane tri organizacione jedinice: Sektor za nastavu, Sektor za unapređivanje obrazovanja i Služba za opšte poslove i finansije. Sektor za nastavu obuhvata Odsjek za utvrđivanje kvaliteta i Odsjek za kontinuirani profesionalni razvoj, dok u okviru Sektora za unapređivanje obrazovanja funkcionišu – Odsjek za istraživanje i razvoj obrazovnog sistema i Odsjek za međunarodnu saradnju. U Odsjeku za utvrđivanje kvaliteta obavlja se eksterno utvrđivanje kvaliteta obrazovno-vaspitnog rada u predškolskim stanovama, školama, domovima učenika i vaspitno-obrazovnim ustanovama za djecu sa posebnim potrebama, kao i savjetovanje nastavnika i direktora sa ciljem unapređivanja obrazovno-vaspitnog rada. Sa osnivanjem Zavoda koncipiran je i novi pristup nadzora obrazovno-vaspitnih ustanova. Tom prilikom definisane su ključne oblasti koje su predmet analize nadzorne službe. U skladu sa Pravilnikom (2020) i Metodologijom za obezbjeđivanje i unapređivanje kvaliteta obrazovno-vaspitnog rada u predškolskoj ustanovi, školi, obrazovnom centru, resursnom centru, kod organizatora za obrazovanje odraslih i u domu učenika (2021) to su: kvalitet nastave i učenja odnosno obrazovno-vaspitnog rada, upravljanje i rukovođenje ustanovom, organizacija i izvođenje obrazovno-vaspitnog rada, etos ustanove, postignuća, znanja i vještine djece, učenika odnosno polaznika obrazovanja, prema obrazovnim standardima znanja odnosno ishodima učenja, podrška koju ustanova pruža učenicima i drugi sadržaji značajni za utvrđivanje, obezbjeđivanje i unapređivanje kvaliteta obrazovno-vaspitnog rada u ustanovama. Formulisani su indikatori po oblastima koji predstavljaju glavne odrednice za kvalitativnu procjenu ključnih oblasti. Kako se najbolji efekti u unapređivanju kvaliteta rada škola postižu kombinovanjem eksterne i interne evaluacije, oblici utvrđivanja kvaliteta obrazovno-vaspitnog rada u ustanovama odvijaju se kroz proces oba tipa evaluacije. Utvrđivanje kvaliteta / nadzor obavlja se najmanje jednom u četiri godine, a vanredno utvrđivanje kvaliteta obrazovno-vaspitnog rada ustanove obavlja se po potrebi, kao i na obrazloženi zahtjev savjeta roditelja, čiju opravdanost ocjenjuje Zavod, odnosno na zahtjev organa državne uprave nadležnog za poslove prosvjete. Sveobuhvatno obezbjeđivanje i unapređivanje kvaliteta rada ustanova vrši se na osnovu nalaza eskterne provjere znanja, tj. preduzimanjem mjera za unapređenje kvaliteta, provođenjem nacionalnih i međunarodnih istraživanja, kontinuitanim profesionalnim razvojem, eksternom provjerom znanja, projektima i drugim oblicima rada koje sprovode nadležne institucije i ustanove. Odsjek za kontinuirani profesionalni razvoj ima dvije osnovne uloge: razvoj i unapređenje sistema profesionalnog razvoja nastavnika u skladu sa potrebama obrazovne prakse i aktuelnim trenutkom u oblasti obrazovanja u zemlji, i obezbjeđivanje programa obuke za nastavnike, direktore, pomoćnike direktora i stručne saradnike radi pružanja podrške dobroj nastavnoj praksi i primjeni inovativnih obrazovnih tehnologija. Sistem profesionalnog razvoja nastavnika u Crnoj Gori formiran je u periodu od 2005. do 2008. godine. Osnovni cilj formiranja i razvoja tog sistema jeste pružanje mogućnosti cjeloživotnog učenja i kontinuiranog profesionalnog razvoja svim nastavnicima, a u skladu sa obrazovnom politikom, potrebama škole, potrebama lokalne zajednice i ličnim potrebama nastavnika, kao i stvaranje uslova za realizaciju prava i obaveze nastavnika da se tokom rada profesionalno usavršava i razvija. U formiranju navedenog sistema učestvovali su predstavnici svih obrazovnih struktura – nastavnici, pedagozi, psiholozi, direktori i pomoćnici direktora škola, savjetnici i nadzornici Zavoda za školstvo, kao i strani eksperti. Strategijom profesionalnog razvoja nastavnika (2005–2009) utvrđeni su bazični stubovi sistema: načini procjene potreba za obukom na nivou obrazovnog sistema, kao i na nivou obrazovne ustanove; oblici stručnog usavršavanja koji dolaze sa spolja (seminari, konferencije, simpozijumi), kao i vrste programa stručnog usavršavanja (naručeni i ponuđeni programi) i procedura njihove akreditacije; organizacija i realizacija obuke nastavnika (dokumentacija koja prati realizaciju programa obuke, interaktivna obuka koja se zasniva na shvatanju učenja kao aktivne konstrukcije znanja, iskustveno učenje...); profesionalni razvoj na nivou škole / predškolske ustanove, kojim se preciziraju načini organizacije kontinuiranog profesionalnog razvoja nastavnika na nivou ustanove (koordinator i timovi za profesionalni razvoj, planiranje i realizacija kontinuiranog profesionalnog razvoja, dokumentacija i dr); obučeni timovi trenera, tj. voditelja interaktivne obuke (program obuke, priručnik, procedura za izbor trenera, prateća dokumentacija, timovi trenera po pojedinim programima obuke); sistem viših zvanja nastavnika (procedura i pravilnici); procjena uspješnosti rada nastavnika u ustanovi (saradnički pristup gdje ravnopravno učestvuju direktor, kao procjenjivač, i nastavnik, kao onaj ko se procjenjuje) i dr. Formirani sistem zasnovan je na Opštem zakonu o vaspitanju i obrazovanju, a svi njegovi segmenti funkcionalno su uvezani i podržani odgovarajućim pravilnicima, kao i publikacijama u izdanju Zavoda za školstvo. Od osnivanja do danas sistem profesionalnog razvoja nastavnika unapređivan je i razvijan u skladu sa mogućnostima. Odsjek za istraživanje i razvoj obrazovnog sistema ima dvije osnovne uloge: da provodi analize i istraživanja u obrazovanju i da utiče na razvoj obrazovnog sistema. U okviru istraživanja obrazovnog sistema Odsjek svake godine prikuplja podatke, vrši analizu i priprema izvještaj o različitim segmentima obrazovanja, prateći aktuelne potrebe (npr. analiza zastupljenosti izbornih predmeta u osnovnoj školi i gimnaziji, vršnjačko nasilje, organizacija i realizacija nastave na daljinu u osnovnim i srednjim školama u vrijeme kovida-19, procjenjivanje i ocjenjivanje postignuća učenika i dr.). U istraživanja su uključene škole i nastavnici. Osim za informisanje javnosti, rezultati istraživanja služe za izradu preporuka i za usmjeravanje razvoja obrazovanja. Na polju unapređenja i razvoja obrazovanja Odsjek prati i provjerava kvalitet programa izbornih predmeta i programa obaveznih predmeta u osnovnoj školi i gimnaziji, kao i kvalitet opšteg obrazovanja u srednjim stručnim školama. Prati i obezbjeđivanje prohodnosti učenika ka univerzitetu u srednjem stručnom obrazovanju i ogranizuje savjetovanja, javne rasprave i okrugle stolove o aktuelnim temama (npr. unapređenje ambijenta za učenje, podrška nadarenim učenicima, učenicima sa posebnim obrazovnim potrebama i učenicima romske i egipćanske populacije, unapređivanje učeničkih postignuća na međunarodnim provjerama znanja – PISA, PIRLS i dr.). Osim toga, izrađuju se informatori i uputstva u odnosu na pomenute oblasti i daju se stručna mišljenja i preporuke formalnim i neformalnim institucijama i udruženjima čije aktivnosti se odvijaju u domenu prosvjete. Odsjek za međunarodnu saradnju uspostavlja kontakt i održava saradnju sa međunarodnim obrazovnim institucijama i institucijama na lokalnom i regionalnom nivou. U okviru saradnje sa međunarodnim organizacijama ostvarena je dugogodišnja saradnja sa Savjetom Evrope u više projekata (podrška Evropskog centra za moderne jezike u Gracu u implementaciji efikasnijih jezičkih politika, inicijative za obilježavanje Evropskog dana jezika u saradnji sa Evropskom komisijom, Jezici u obrazovanju – jezici za obrazovanje, Obrazovanje za demokratsko građanstvo i ljudska prava i dr.). Aktivnosti ovog odsjeka obuhvatale su i obuhvataju intenzivnu saradnju sa više međunarodnih organizacija (Fond za otvoreno društvo, nacionalna kancelarija u Crnoj Gori (FOSI ROM), Unicef, Save the Children, British Council (→ Međunarodne organizacije i školstvo u Crnoj Gori) i mnoge druge), koordinaciju učešća Zavoda u mrežama poput CIDREE (konzorcijum evropskih razvojnih i istraživačkih institucija koji se bavi razvojem kurikuluma i istraživanjima u obrazovanju) i pružanje podrške realizaciji međunarodnih programa kao što je program Eko-škole, koji je razvila Fondacija za obrazovanje o životnoj sredini (FEE) i dr. Intenzivnu saradnju Zavod je ostvario sa velikom brojem nevladinih organizacija: NVO Pedagoški centar Crne Gore, NVO Forum mladih i neformalna edukacija, NVO Expeditio, NVO Nansen dijalog centar Crne Gore, NVO Roditelji.me, NVO Juventas i dr. Zavod ostvaruje saradnju i sa svim udruženjima nastavnika unutar Crne Gore. Služba za opšte poslove i finansije realizuje aktivnosti koje se odnose na pravne i računovodstveno-finansijske poslove, na odnose sa javnošću, izdavačku djelatnost, informacionu i tehničku podršku sistemima Zavoda za školstvo i na druge opšte poslove. U okviru ove službe funkcionišu Kancelarija za opšte poslove i Kancelarija za računovodstveno-finansijske poslove. U Kancelariji za opšte poslove obavljaju se poslovi licenciranja i relicenciranja nastavnika i drugih izvršilaca obrazovno-vaspitnog rada, javne nabavke, omogućava se slobodan pristup informacijama, obavljaju se poslovi vezani za ljudske resurse, poslovi vezani za uspostavljanje unutrašnje finansijske kontrole, za sprovođenje Plana integriteta, vođenje i ažuriranje Centralne kadrovske evidencije (KIS), lektorisanje internih dokumenata, materijala za objavljivanje i slanje drugim institucijama, odnosi sa javnošću, podrška izdavačkoj djelatnosti, održavanje informacionog sistema i drugi poslovi. U Kancelariji za računovodstveno-finansijske poslove obavlja se nadzor i kontrola nad izvršenjem budžeta Zavoda, vode se računovodstveni i finansijski poslovi, pripremaju se finansijski plan i izvještaj o izvršenju finansijskog plana, obavlja se kontrola utroška sredstava po ugovorima zaključenim od strane Zavoda i dr. Od samog osnivanja Zavod je imao obimnu izdavačku djelatnosti. Većina inovacija u obrazovnom sistemu bila je podržana odgovarajućim publikacijama. Za oblast profesionalnog razvoja nastavnika objavljene su publikacije: Profesionalni razvoj na nivou škole/vrtića (treće izdanje, Podgorica, 2017), Priručnik za direktore o vođenju kontinuiranog profesionalnog razvoja nastavnika u školi/ustanovi (Podgorica, 2018), Procjena uspješnosti rada nastavnika (Podgorica, 2009), Mentorstvo – priručnik za nastavnike (Podgorica, 2009), Interaktivna obuka – priručnik za trenere (Podgorica, 2018), katalozi programa stručnog usavršavanja nastavnika, kao i časopis → Profesionalni razvoj nastavnika u Crnoj Gori. Nadzor je podržan prvom Metodologijom za eksternu evaluaciju vaspitno-obrazovnog rada (Podgorica, 2010), dok su publikacije Metodološki okvir za analizu i unapređivanje kvaliteta predmetnih programa (Podgorica, 2009) i rezultati istraživanja koje je realizovao Odsjek za istraživanje i razvoj obrazovnog sistema objavljivani u ediciji Naša škola. Osim navedenog, u ediciji Naša škola u periodu od 2006. do 2024. objavljena su 34 naslova čije su se teme odnosile na aktuelna pitanja iz različitih oblasti obrazovanja. Objavljivana su i posebna izdanja: Ocjenjivanje u funkciji razvoja učenika i unapređivanja nastave i učenja u školi (Podgorica, 2020), Cetinje, jedna priča (Podgorica, 2023) i dr.