Leksikon arheologije Crne Gore

PREDGOVOR

Kao leksikografsko djelo koje se prvi put pojavljuje u Crnoj Gori, Leksikon arheologije Crne Gore nastao je u procesu koji je trajao četiri godine. Krajem XX vijeka započet je sličan projekat, ali do njegove realizacije nije došlo. Odlukom o imenovanju Redakcije koju čini osam članova, od strane Savjeta Leksikografskog centra i Instituta za jezik i književnost „Petar II Petrović Njegoš” Crnogorske akademije nauka i umjetnosti 11. marta 2021. godine zvanično je otpočeo rad na izradi Leksikona. Tokom pripreme, izrade i finalizovanja cjelokupnog materijala održano je četrnaest sjednica i veliki broj radnih sastanaka Redakcije. Abecedar je bio otvoren do samog kraja rada na Leksikonu, koji u konačnom ima 519 odrednica.

Tokom formiranja koncepta Leksikona, u skladu sa leksikografskim pravilima koja su propisana Uputstvom za pisanje leksikografskih članaka i Poslovnikom uređivačkih savjeta i redakcija leksikografskih projekata CANU, rad na projektu organizovan je kroz šest oblasti, kako bi se članovi Redakcije u ulozi urednika određenih tematskih cjelina fokusirali na pregled članaka iz svoje oblasti. Leksikon čine predmetni i biografski članci. U predmetnim člancima, kojih ima 406, prikazani su opšti pojmovi vezani za crnogorsku arheologiju od praistorije do početka XVI vijeka, arheološki lokaliteti čiji najstariji kulturni slojevi potiču iz ovih razdoblja, najznačajniji pokretni nalazi koji su izraziti predstavnici svih kultura zastupljenih kod nas, kao i stručne institucije koje se bave arheologijom. Biografski članci odnose se prvenstveno na arheologe, ali i stručnjake iz srodnih naučnih disciplina koji su doprinijeli razvoju arheologije kroz svoj istraživački rad. U sumarnom članku predstavljeni su istraživači, putopisci, naučnici i arheolozi od XV vijeka do Drugog svjetskog rata, dok je pojedinačno prikazano 112 stručnjaka i naučnika od kraja XIX vijeka, preko formiranja stručnih kadrova nakon Drugog svjetskog rata do savremenika koji su svojim aktivnim učešćem značajno doprinosili, odnosno doprinose razvoju crnogorske arheologije.

U izradi članaka učestvovalo je ukupno 52 autora, većinom iz Crne Gore, ali i iz Srbije, Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slovenije, Albanije, Poljske, Ujedinjenog Kraljevstva i Sjedinjenih Američkih Država. Redakcija je nastojala da zainteresuje sve kolege koje su radnim angažmanom vezani za Crnu Goru, kako bi upravo oni bili autori odrednica o lokalitetima koje su istraživali. Tekstove prati bogat i raznovrstan ilustrativni materijal koji smo pažljivo odabrali kako bismo prikazali različite vrste lokaliteta i njihove razvojne faze, fotografije snimljene tokom i nakon istraživanja, crteže i fotografije pokretnih nalaza, kao i tehničke crteže, te upoznali, na taj način, čitaoce sa različitim aspektima rada na terenu. Takođe, kao veoma koristan dodatak, priložena je i karta sa pozicijama arheoloških lokaliteta koji se spominju u Leksikonu, sačinjena iz više segmenata radi lakše preglednosti.

Biografske članke prate portreti ličnosti. Važno je napomenuti da su prilikom pisanja ovih članaka korišćeni dostupni izvori podataka, dokumentacija institucija, literatura i biografski upitnici. Budući da u Crnoj Gori do sada nije bilo sličnih izdavačkih poduhvata, najčešće poteškoće u izradi Leksikona bile su nedostupnost informacija i nepostojanje građe o pojedinim ličnostima i institucijama, utvrđivanje činjenica i biografskih podataka, ali i nepotpuni i, ponekad, neprecizni podaci u već objavljenim publikacijama, koje je trebalo dopuniti, a nerijetko i provjeravati njihovu vjerodostojnost. Iz navedenih razloga, moguće je da u Leksikonu ima nedostataka i propusta, koji, vjerujemo, neće umanjiti značaj i kvalitet ove publikacije. Najznačajnija djela, poput monografija ili knjiga, navedena su u osnovnom tekstu članka, dok je do pet stručnih i naučnih radova prikazano u bibliografiji koja prati odrednicu.

Potrebno je istaći da biografije sadrže podatke o terenskim istraživanjima i radovima koji se odnose isključivo na arheološko nasljeđe na teritoriji Crne Gore, odnosno informacije o dobijenim nagradama od strane vodećih crnogorskih institucija. U biografijama crnogorskih arheologa uključena su i priznanja koja su stekli od jugoslovenskih i inostranih institucija, kako bi se što potpunije prikazao njihov doprinos arheologiji.

Takođe, odrednice su tokom procesa redakture i lektorisanja stilski i jezički ujednačavane. Unutar svake odrednice nalaze se i uputnice koje čitaocu pružaju informaciju o postojanju sličnih ili povezanih odrednica iz kojih može potpunije sagledati lokalitet, ličnost ili pojam koji se pominje u tekstu Leksikona. Na kraju odrednice naveden je popis odabrane literature ili izvora koji ukazuju na knjige, časopise ili druge publikacije na osnovu kojih je nastala odrednica, a istovremeno upućuju čitaoce na naučne i stručne radove koji mogu biti od koristi za sticanje potpunijih znanja o predmetnoj problematici. Zbog toga se u Leksikonu nalazi veliki broj bibliografskih jedinica koje predstavljaju osnovu za sagledavanje crnogorske arheologije. Leksikon arheologije Crne Gore pojaviće se i u digitalnom izdanju, u kome će podaci biti redovno ažurirani, a eventualne greške iz štampanog izdanja ispravljene.

Autori leksikografskih članaka, kao stručnjaci u svojim oblastima, bili su dužni da, u skladu sa leksikografskim pravilima, pruže optimalne informacije o značaju konkretnih odrednica za arheologiju Crne Gore. Iako se težilo obuhvatnijem i potpunijem pristupu u izboru odrednica, gotovo je nemoguće, kako to biva i u drugim leksikonima, predstaviti sveukupnost obrađivane materije. Zbog toga ponovo naglašavamo da se prihvata kao realna mogućnost da u abecedar Leksikona nije uvrštena, pa time ni obrađena, neka odrednica (o lokalitetu, pokretnom nalazu, ličnosti, instituciji), da su zato izostavljeni određeni podaci, literatura, izvori i dr. Izražavamo žaljenje ako toga bude, ali i jasan stav da se ovom poslu pristupilo sa dobrim namjerama, etičkim i profesionalnim principima i da je tako bilo do njegovog završetka. Važno je napomenuti da, pri radu na određenom broju odrednica, neke podatke nije bilo moguće pribaviti, a neke ni provjeriti, stoga takvi podaci nijesu ušli u osnovni tekst. Tokom izrade Leksikona članovi Redakcije ispoljili su zavidan nivo jedinstva, kritičkog promišljanja, ali i razumijevanja i uvažavanja međusobnih mišljenja, imajući u vidu slojevitost oblasti koje je trebalo obraditi u Leksikonu, ali i krajnju misiju projekta, da Leksikon bude što kvalitetniji i obuhvatniji. Donošenjem odluka većinom glasova po svim pitanjima, iste su sprovođene u skladu sa propisanim pravilima izrade Leksikona. Pozitivni duh i tolerancija, na zadovoljstvo svih članova Redakcije, održali su se do završetka rada na Leksikonu. Cilj ovog projekta jeste formiranje što potpunije baze podataka i pregled crnogorske arheologije na jednom mjestu za savremene i buduće arheologe, stručnjake i poštovaoce arheološke kulturne baštine. Nadamo se da smo u tome uspjeli.

Redakcija