Onogošt, tvrđava u Nikšiću. Sagrađena je na vrhu i istočnoj padini uzvišenja, koje se u vidu grede, pravca sjever–jug, proteže duž prostranog kraškog, Nikšićkog polja, na krajnjem zapadnom rubu urbanog jezgra savremenog grada. Uzvišenje pruža povoljne uslove za odbranu, a njegovo podnožje, osim širokog prostranstva, karakteriše i pojava podzemnih voda. Geografske odlike terena uslovile su izgradnju dvije povezane cjeline – gornjeg i donjeg grada, odnosno citadele i podgrađa. Gornji grad je relativno dobro očuvan, dok su od donjeg preostali djelovi pojedinih kula i temeljne zone zidova koji su ih povezivali. Arheološka istraživanja u okviru donjeg grada vršena su 1988, a na gornjem gradu 2015. i 2019. godine. Na tvrđavi se prepoznaju najmanje tri faze gradnje. Najstarija pripada srednjem vijeku i skoncentrisana je na malom prostoru centralnog dijela brda. Uočljiva je u donjim zonama centralne kule utvrđenja gornjeg grada, kao i pripadajućim zidovima. Ovo su potvrdila i arheološka istraživanja tokom kojih su otkriveni fragmenti srednjovjekovne keramike i spaljeni objekti od lakog građevinskog materijala. Jedan od pronađenih objekata bio je opredijeljen kao silos za žito. Druge dvije faze vezane su za period Osmanske vladavine i istorijski se smještaju u prvu polovinu XVIII vijeka. Tokom druge faze izgrađeno je podgrađe, a podignuto je i novo utvrđenje gornjeg grada. Ovom prilikom utvrđenje je znatno prošireno ka prirodnim granicama vrha uzvišenja. U trećoj fazi vršene su dorade na utvrđenju kako bi se prilagodilo tadašnjim fortifikacionim standardima. Na krajnjem južnom dijelu prigrađena je bastion kula, dok je na suprotnom kraju kompletan gornji grad proširen pedesetak metara ka ivici uzvišenja. Arhitekturu gornjeg utvrđenja diktirao je reljef, te je ono nepravilnog izduženog oblika, dužine oko 215 m i širine do 30 m u svom najširem središnjem dijelu. Na krajnjem južnom dijelu brda, na mjestu gdje se ovo utvrđenje oštro spušta prema polju, nalazi se najmasivnija kula utvrđenja – Nebojša, prigrađena uz spoljne strane starije kružne kule. Kružna kula prije pomenute dogradnje predstavljala je krajnju južnu fortifikacionu tačku od koje su se račvala tri zida. Dva prate konfiguraciju uzvišenja čineći istočni i zapadni bedem gornjeg grada, dok se treći spušta padinom brda do kule u podgrađu. Prateći zapadni bedem, nailazi se na isturenu kulu Petkovaču. Arheološkim iskopavanjima 2019. otkriveno je da je prostor uz zapadni bedem između kula iskorišćen za smještaj više manjih objekata kvadratnih osnova i slabije gradnje. Najvjerovatnije se radi o objektima čiji su donji djelovi rađeni u kamenu, dok su viši bili izgrađeni od drveta. Nedaleko od kule Petkovače nalazi se jedna od tri kapije gornjeg grada. Sve kapije gornjeg grada predstavljaju jednostavne zasvođene otvore u sklopu zidina i nijesu flankirane kulama. Prateći zapadni bedem, dalje prema sjeveru, nailazi se na zasebnu cjelinu centralnog dijela uzvišenja, omeđenog dvijema kulama Topčanama i zidovima koji ih povezuju. Kvadratne kule Topčane svojim izgledom i položajem u odnosu na druge objekte odaju utisak najstarijih građevina na ovom lokalitetu. Uz južnu kulu Topčanu sagrađena je barutana, a uz sjevernu cistijerna za vodu, kao i kuća zapovjednika tvrđave (Dizdareva kuća). Stiče se utisak da su donji djelovi prigrađenih objekata zidani samostalno na svojim temeljima, dok njihovi gornji slojevi prerastaju u jedan zajednički zid sa kulama uz koje su podignuti. Pomenuta situacija ukazuje da su prilikom zidanja objekata postojali pređašnji ostaci kula, koji su nakon nivelacije spojeni sa njima. Komunikacija sa Topčanama omogućena je kombinacijom stepenica i rampi uz zid koji ih je povezivao, izvedenih do njihovih vrhova. Na isti način se ulazilo i u gornje prostorije Dizdareve kuće. Istočni bedem gornjeg grada dijelio je utvrđenje od podgrađa, a završavao se niskom osmougaonom kulom. Najvjerovatnije je i ovaj bedem pretrpio izmjene tokom naknadne pregradnje, što se može zaključiti na osnovu sačuvanih ostataka zidova uz osmougaonu kulu. Osmougaona kula, kao i prethodno pomenuta kružna, bila je najistureniji fortifikacioni objekat utvrđenja prije proširenja. Ovdje se, takođe, jedan krak bedema odvajao ka podnožju uzvišenja, formirajući cjelinu sa podgrađem, dok se na osnovu ostataka zida, koji iz osmougaone kule polazi prema kuli Topčani, može zaključiti da su ova dva fortifikaciona objekta bila u direktnom kontaktu. Zid koji ih je spajao vjerovatno je uklonjen prilikom proširenja utvrđenja ka sjeveru. Osmougaona kula danas stoji samostalno u okviru branjenog prostora gornjeg grada, ali se na njoj jasno vide ostaci ranijih zidova. Umjesto osmougaone kule, ulogu odbrane i povezivanja bedema ovog dijela utvrđenja preuzela je nova četvorougaona kula, koja je smještena nešto niže u pravcu pružanja bedema prema podgrađu. Sjevernu stranu utvrđenja i kompletnog grada brani topovski bastion nepravilnog izduženog oblika, koji se proteže do krajnje ivice uzvišenja. Svi objekti u ovom dijelu utvrđenja pripadaju trećoj fazi gradnje. Od donjeg grada sačuvano je izuzetno malo arhitektonskih ostataka, ali se mogu sagledati konture nekadašnje cjeline. Kako arheološka istraživanja iz 1988. nijesu uspjela da u potpunosti razjasne situaciju na terenu, za rekonstrukciju izgleda ovog dijela Onogošta neophodno je koristiti istorijske izvore i stare planove utvrđenja. Utvrđenje donjeg grada Onogošta, nepravilnog trapezoidnog oblika, direktno se nadovezivalo na uzvišenje i njegove fortifikacione objekte sa kojima je dijelilo svoj zapadni bedem. Zidovi koji su se spuštali od pomenutih kula gornjeg grada: kružne i osmougaone, činili su južni i sjeverni bedem podgrađa. Južni bedem se završavao osmougaonom kulom, a sjeverni četvorougaonom. U utvrđenje se ulazilo kroz tri kule-kapije, koje su se nalazile na sredini spoljnih bedema, dok na zidu prema gornjem gradu takva kula-kapija nedostaje. Glavna gradska kapija nalazila se u okviru istočnog bedema i vodila je ka polju na kojem se kasnije razvila varoš. Sudeći prema mletačkom planu iz 1706, bedemi donjeg grada bili su opasani i palisadama. Od objekata u unutrašnjosti poznati su cistijerna za vodu i bunar. S obzirom na to da donji grad svojom formom podsjeća na antička utvrđenja, iz ovog je proizašla pogrešna pretpostavka, koja se duboko ukorijenila u naučnoj literaturi, o kasnoantičkom porijeklu utvrđenja. U Nikšićkom polju postoji više lokaliteta sa značajnijim tragovima rimske kulture, dok je Onogošt za sada siromašan takvim nalazima. Sva sprovedena arheološka istraživanja ukazuju na najstariju srednjovjekovnu fazu i umnogome zastupljeniju osmansku sa nekoliko kasnijih pregradnji. Arheološka istraživanja iz 1988, sprovedena sa ciljem pronalaženja antičkih ostataka u donjem gradu, nijesu ustanovila sloj stariji od osmanskog. Onogošt se prvi put pominje 1272. u statutu grada Dubrovnika. Najveći broj pomena Onogošta proizilazi upravo iz dubrovačke i kotorske arhivske građe. Spominje se kao župa u Ljetopisu Popa Dukljanina, dok je najpoznatiji pomen grada iz povelje cara Stefana Uroša V (1355–1371) Dubrovčanima 1362. godine. Nema ga zabilježenog u popisima utvrđenja Stjepana Vukčića Kosače (1435–1466) iz 1444, 1448. i 1454, što ide u prilog pretpostavci o njegovom stradanju krajem XIV vijeka. Ostatke starije gradnje i mletačku palanku Osmanlije na tom mjestu pominju tek od Karlovačkog mira (1699), kada započinju sa revitalizacijom tvrđave. Radovi su započeti 1701. pod nadzorom hercegovačkog paše Redžepa Šejića, a nastavljeni su za vrijeme paše Mahmudbegovića 1705. godine. Značajnija adaptacija i dogradnja tvrđave desila se tokom 1713. usljed naraslih prijetnji okolnih ustaničkih plemena, a radovima je rukovodio Durmiš-paša. Iz navedenih razloga Dubrovčani 1712. Onogošt nazivaju „nova varoš Nikšić”. Nikšić je oslobođen od osmanske vlasti 1877. zajedničkom akcijom crnogorskih i hercegovačkih boraca. Nakon zaposjedanja tvrđave detaljno ju je proučio engleski arheolog → Artur Džon Evans. Tom prilikom je napravio skice i zabilješke zatečenog stanja, danas vrijedan izvor za proučavanje arhitekture utvrđenja. One su od posebnog značaja za rekonstrukciju utvrđenja donjeg grada, čija je razgradnja započeta u decenijama nakon oslobođenja. Utvrđenje gornjeg grada još neko vrijeme koristila je crnogorska vojska, što je rezultiralo njegovom boljom očuvanošću. Naknadno vojno prisustvo potvrđeno je i arheološkim materijalom, kao i nekim manjim doradama unutar zidina.